TÜRK-İSLAM KÜLTÜR VE MEDENİYETİ - TURK'S AND ISLAMİC CİVİLİZATİOAN, FOUNDATİONS, ART,HİSTORİCAL ART, HİSTORY
ÇİFT BAŞLI KARTAL
SİYAH-BEYAZ ÇİFT BAŞLI KARTAL
VE
İKONOGRAFİSİ
-
The Double Headed of Eagle?s Ikonography

? İstanbul Marmara Üniversitesi, Göztepe Kampüsü, 18-19 Nisan 2005 tarihinde düzenlenen Türkiyat Enstitüsü Gizli Diller Sempozyumunda Bildiri olarak sunulmuştur?

Sadi BAYRAM

.
Büyük Türkistan olan Orta Asya?da kartala öz türkçe ? Bürgüt? de denir. Merküt deyimi buradan geçmedir. Anadolu?da çeşitli kartal tipleri vardır. Bunların bir kısmı ise : Kızıl Şahin, Paçalı Şahin, Küçük Orman Kartalı, Büyük Orman Kartalı, Bozkır Kartalı, Şah Kartal, Kaya Kartalı, Küçük Kartal, Tavşancıl, Balık Kartalı, Küçük Kerkenez, Kerkenez, Ala doğan, Boz Doğan, Delice Doğan, Ada Doğanı, Gri Doğan, Ulu doğan, Gök Doğan,

Altaylarda Merkut boyunun sembolu kara kartaldır. Gök kuşu olarak ta isimlendirilir. Kuş o kadar büyüktür ki, Ay sol kanadını, Güneş sağ kanadını ancak kapatır.
Bir Altay efsanesi de Han kızını isteyenelere şöyle denir :

Garuda?yı duydun mu, bu kutsak bir kartaldır,
Kendisi çok büyüktür, tüyleri sanki daldır,
Git de bul o kartalı, tüylerinden getir bana,
O zaman düşünmeden veririm kızı sana,

Karşıdaki siyahlık, çok büyük bir ağaçtır,
insana hayat verir, göklere ise taç,
Onun yanındaki de kapkara bir ormandır,
İçinde kımıldıyan Kartal Garuda Han?dır.

Ulu Türkistan veya başka bir deyimle Orta Asya?da İlemen boyunun yaradılış efsanesinde ise, kartal kozmik kuş olarak görülür.

Uzun süre yer altında kalan ErüTöştük, bir kartal sırtında yer altından gün işiğına çıkabilme imkânına kavuşur. Eskiden kartallar 7 gün yer üstünde , 7 gün yer altında avlanırlarmış...

Yakut Mitolojisine göre, şaman olacak çocukları doğmanad önce ruhlarını öncelikle kartal yutar. Doğan çocuğu ise hayat boyu korurmuş. Ayrıca Yakut Türkleri kartal üzerine yemin ederlermiş.. şaman törenleri sırasında meşhur Rus alimi Radlof tarafından derlenen bir metin şöyledir :

Gök kuşları beş Merküt,
Tırnakları bakırdan,
Ayının gagası buzdan,
Geniş kanatları, muhteşem hareketleri,
Uzun kuyrukları yelpaze gibi,
Sol kanadı ayı örter, sağ kanadı güneşi,
Ey dokuz kartalın anası,
Yayıkı geçerken şaşırmaz,
Dil üzerinde yorulmaz,
Öterek gel sen bana,
Oynayarak gel sen sağ gözüme,
Sağ omzuma kon.
Kaf Dağının ardında yaşayan Zümrüdü Anka ile de kartal özdeşleşir. Kartalın tünediği ağaç Hayat ağacıdır. Erzurum Yakutiye, Erzurum Çifte Minareli Medrese giriş kapısı sağında ve solunda, Sivas Gökmedrese portalinin yanında görülür.

Oğuz Destanlarında da belirtildiği gibi, Türk boylarının töz, Mogolların ongun adını verdikleri kutsal hayvan arma-sembolleri vardır. Onların soyundan geldiklerine inanılır.

? Selçuklular?ın geldiği boy olarak Kınık?ın Cure Doğan denilen Atmaca,
? Osmanlıların soyunun geldiği boy alan Kayı?nın Şunkar denilen Sungur,
? Alka-Evli?nin köykenek denilen doğan,
? Alayuntlu?nun yagılbay denilen kara kartal
? Avşar?ın cure laçin denilen ak şahin veya beyaz doğan,
? Becene?nin ala doğan,
? Büğdüz?ün itelgü denilen Kaya kartalı,
? Bayat?ın sarığ kuş denilen Atmaca baykuş,
? Beydili?nin bahrî kuşu denilen deniz doğanı,
? Çavuldur?un buğdayık denilen en iri ve en yırtıcı şah kartal,
? Çepni?nin humay veya hüma denilen akbaba türü kartal
? Dodurga?nın kızılgargıçay denilen kızıl şahin veya kızıl atmaca,
? Döğer?in göçgen,
? Eymür?ün ancaz,
? İğdir?in kagıçay deenilen doğan,
? Salur?un bürküt denilen kartal,
? Kızık?ın sarıca denilen Şahin,
? Karkın?ın su bürküntü denilen kartal,
? Üreğir?in bigu denilen baykuş,
? Yapar?ın kırkuy veya kirkuy denilen bir tür atmaca,
? Yıva?nın toygun denilen tuğrul,
? Yazır?ın Turumtay veya torumtay denilen bir tür doğan,

Şahin, atmaca, doğan, tuğrul, kartal, Kara kartal, şah kartal, balaban, çağrı gibi yırtıcı hayvan isimleri yer alır. Bunlar ayrıca erkeklere de verilen addır. Kızılderililer de kartal tüyünü kutsal sayar, Kızılderili kam veya şamanlar , reisler kartal tüyü taşırlar. Ruhlarının kartallar vasıtasıyla ebedi aleme göç ettiğini kabul ederler.

Büyük Türk Mütasavvıfı Abdülkadir Ceylâni?nin beyaz doğan donuna( şekline) girmesi , Hacı Bektaşî Veli?nin güvercin donuna girmesi, Hoca Ahmet Yesevî?nin Turna, Abdal Musa?nın Geyik, Tuğrul Baba?nın Doğan şekline girmesi, Seyyid Ahmet Rufâî?nin eşine hükmedemez iken çölde kamçı ile arslana hükmetmesi, hayvanlara bakış açımızı anlatması bakımından önemlidir

Arkeolojik dönemlerden sonra, elbetteki Bizans?ta da görülen Kartal figürü, 12. yüzyıldan itibaren Anadolumuzda, Artuklular, Anadolu Selçukluları, İlhanlı ve Mengüçek mimari eserlerinde olduğu gibi Osmanlılarda mimari eserlerde, el sanatlarında egemenlik sembolü olarak kartalı ve çift başlı kartalı görmekteyiz.

Çift başlı kartal, Büyük Selçuklularda (1038- 1194), Anadolu Selçuklularında ( 1075-1299 ), İlhanlılarda, bazı Türk devletlerinde bayrak olarak, hükümdarlık sembolü olarak da kullanılmıştır.

Tuğrul Bey, Abbasi Halifesinin daveti üzerine 1055 yılında Bağdad?a vasıl olduğu zaman, Sultan ve Melik?ül Maşrık unvanı almıştır. yani, Doğunun ve Batının Hükümdarıdır.

Sultan I. Alâeddin Keykubad?ın hükümdarlık arması çift başlı kartal olup, Sultan?ül âzam- En büyük Hükümdar, ünvanına sahiptir. Devlet arması olarak kullanılır. Devletin askeri ve sivil yapılarında, sultanla ilişkili yapılarda çift başlı kartal kullanılır. Ünlü seyyah ibni Bibi, ? hükümdar çetrinin kartalı sultanların güneşe talih kanadını ve tüylerini gerdi ve kudret gölgesini yaydı ? şekline ifade etmiştir. Şair Nefî de bir beytinde bu sembolizmaya yer vermiştir :

Çetr-i ikbalin ola gün ve mekâna sâyeban
Sayesinde kâinat âsude tâ rûz-u hisab

Artuklular?da kartal kuyruğu balık kuyruğu gibi ikiye ayrılmış, Anadolu Selçukluları ve İlhanlılarda ise, yelpaze gibi kuyruk açılmıştır. Cizre?den getirilen ve halen Diyarbakır Müzesinde bulunan 10x50 cm. boyutundaki kartal bir misaldir. Diyarbakır?dan Türk İslâm Eserleri Müzesine getirilen 12. yüzyıl sonuna ait, 80x50 cm. boyutundaki kireç taşı üzerinde tek başlı bir kartal kabartması vardır.

1961 yılı Diyarbakır İçkale kazılarında Artuklu Sarayında ele geçen ve Melik Şah Mahmud tarafından 1200-1222 tarihleri arasında yapıldığı tahmin edilen kare çinideki kartal figürü, halen Konya Karatay Çini Eserler Müzesinde sergilenmektedir.

1208-209 tarihleri arasında, Çin Seddi?nden sonra dünyanın ikinci önemli surları arasında yer alan Diyarbakır iç kale surları, 349 yılında Roma İmparatoru Konstantinius tarafından genişletilen ve İslâmi devirlerde onarımlar gören surlarda 12 ayrı medeniyetin kitabeleri yer almaktadır. 82 adet burcu olan, 5 km. uzunluğunda 12 m. yüksekliğindeki surların 4 kapısı bulunmaktadır. Ulu Beden Burcu mimarı Cafer oğlu İbrahimdir. Burcun çevresini dolanan kitabe, iki arslan kabartması ve üzerindeki sivri dilimli kemerde Kartal kabartması yer alır. İki kartal başının arasında mazgal yarığı yer alır. Kartal sitilize olupü sivri kulaklar ve kıvrık gagalar belirgindir, 60x70 cm. ebadındadır.

Melik Salih Mahmud taraından 1208-9 yıllarında yaptırılan Yedi Kardeş Burcu, Ulu Bedenden Mardin Kapısına doğru giderken 8. burçtur. Siyah kesme bazalt taşından yapılmıştır. Mimarı İbrahim el-Sarrafi oğlu Yahya?dır. Kartal kabartması, üç satırın bulunduğu kitabe ortasında yer alır. Altında ejderbaşı kuyruklu iki kanatlı arslan yer alır.

Ulu Beden Burcunun kuzeyindeki ilk buçta ( 30. burç), Yedi Kardeş Burcunun Güneyindeki ilk buçta ( 40.burç ) bağdaş kuran bir insanın üzerinde, Diyarbakır kalesinin batısındaki Urfa Kapı kitabesinde boüaya basan bir kartal, 60 burçta bir tavşanı boynundan yaklamış vaziyette kartal figürğ vardır.

1262?de Artuklu Nureddin Ebul Fadl Artuk Şah?a ait 26 cm. çapındaki bronz bir ayna da tek başlı bir kartal kabartması yer alır. Artuklu Sultanı Melik Nasreddin Salih Mahmud?a ait ( 1200-1222 ) sikkeler ile 1222-1231 tarihli Melik Rükneddin Mevdud tarafından bastırılan sikkelerde çift başlı kartal bulunmaktadır.

Urfa dış kalesinin doğusundaki Harran Kapı?nın iç yüzü kemerinde Eyyubi nesihi ile yazılmış kitabe altında kısmen tahrip edilmiş çift başlı kartal yer alır. Konya İnce Minareli Medresede teşhir edilen Konya surlarına ait, es sultani ibarenin iki yanında yine Selçuklu tek başlı kartalı yer almaktadır.

Konya Alâeddin Sarayına ait alçı kabartma panolarda 1220-1237 tarihleri arasına konan bir eser bulunmaktadır.

Konya kalesi dış surlarında 1221 tarihinde tamamlanmış ve 120x 100 cm ebadında bir çift başlı kartal surda yer almıştır. 1258 tarihli Konya Sahip Ata Fahrüddin Ali Külliyesinde ve Konya İnce Minareli Medresede heraldik ( arma şeklinde ) çift başlı kartal figürü yer almaktadır.

Konya bulunan büyük Türk düşünürü ve mutasavvıfı Mevlana Celâleddin-i Rumi Derğâhı için 1274 yılında ünlü Selçuklu Veziri Muiniddin Pervane Süleyman?ın eşi Gürcü Hatun tarafından Mimar Bedreddin Tebrizi?ye yaptırılan rahle üzerinde yine çift başlı kartal motifi işlenmiş olup, eser Konya Mevlana Müzesindedir.

Selçuklu Sultanlarının yazlık sarayı olan Beyşehir Gölü kenarındaki Kubadabad Sarayı çinileri arasında bol miktarda kartal figürünü içeren panolar bulunmuştur. Sarayı ilk bulan 1954 yılında Zeki Oral olup, 1965?li yıllarda Prof.Dr. Katherina Otto Dorn ile rahmetli Mehmet Önder birlikte müşterek kazı yapmışlar ve söz konusu çinileri bulmuşlardır. Daha sonraları Prof.Dr. Oluş Arık ve Prof. Dr. Rüçhan Arık 1970?li yıllardan beri her yıl bu kazıları sürdürmektedirler.

Berlin Statliche Museen?de kırmızı ipek Selçuklu kumaşında yine çift başlı selcuk kartalı yer almaktadır. Ayrıca Konya Koyunoğlu Müzesinde de yine kartal figürlü eserlere rastlanmaktadr.

1227-29 tarihleri arsasına tarihlenen ve Mengücekli Beyliğinin Başkenti Sivas- Divriğideki Ulu Cami Batı kapısı ( Tekstil Kapı ) solunda bir niş içinde çift başlı selçuk kartalı bulunmaktadır..

Selçuklu ünlü Vezir Sahip Ata Fahrüddin Ali 1272 yılında Sivas?da Mimar Kaluyan-ı Konevi?ye Gökmedreseyi yaptırmış ve giriş portalinin sağında hayat ağacı üzerinde tek başlı kartal fıgürü işlenmiştir.

Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad?ın eşi Mahperi Hunat Hatun tarafından sultanın vefatından bir yıl sonra 1236-38 yıllarında yapılan Kayseri Hunat Hatun Külliyesi hamamında 1967 yılında yapılan kazılar neticesi, Beyşehir Kubadabad Sarayında olduğu gibi Selçuklu çinileri çıkmış olup, içlerinde kartal figürü olanlar da vardır.

Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad?ın kızı Şah cihan Hatun türbesi olan Kayseri Döner Kümbet 1276-77 yıllarında kesme taştan yapılmış olup, kapının solundaki hayat ağacı üzerinde çift başlı kartalı görmekteyiz. Hayat ağacı altında yine simetrik arslanlar vardır.

Denizli çıkışındaki 1253-54 yıllarına tarihlenen Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykâvus zamanında Karasungur tarafından yaptırılan Akhan?ın avlu portalindeki sutün başlıkları üzerindeki iki kuş kabartması bize sungur?u hatırlatırsa da o da bir kartal türüdür.

Akşehirde XIV. yüzyıla tarihlenen Kileci Mescitte ahşap pencere kanadı üzerinde bir çift selçuklu kartalı yer almaktadır.

Büyük Türk Mutasavvıfı ve Hoca Ahmet Yesevi müridlerinden Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi kilit taşı üzerinde stilize bir çift başlı kartal bulunmaktadır.

Niğde Sungurbey Camisindeki kartal kabartması için de 1335 tarihi verilmektedir.

İlhanlı Devleti, Cengiz İmparatorluğunun parçalanmasından sonra, Kubilay Kağanın kardeşi Hülâgü İlhan tarafından 1256 yılında İran ve Irak?ta kurulmuş ve 88 yıl süre ile Anadolu?ya egemen olmuşlardır. İlhanlılar önceleri Şaman inancını benimsemişken 1295 yılında Gazan Han?ın müslümanlığı kabul etmesiyle birlikte müslüman olmuşlardır. Ancak şaman geleneklerini de bırakmadıkları zannedilmektedir.

1253-75 yılları arsında Hunat ( Huand) Hatun tarafından yaptırılan ve ilhanlı dönemine ait eserler arsında sayılan, Erzurum Çifte Minareli Medrese veya diğer ismiyle Hatuniye Medresesi portalinin sağında ve solunda bulunan hayat ağacı tepesinde çift başlı kartal bulunmaktadır.

Erzurum Emir Saltuk Kümbeti kasnağının derin üçgen nişlerinin tepesinde oğlak, öküz, yılan ve çeşitli burç hayvanları arsında tek başlı bir kartal da vardır.

İlhanlılar?ın Anadolu Valisi Cemaleddin Hoca Yakutî Gazani tarafından 1310-11 yıllarında Sultan Olcaytu-Bulgan Hatun adına yaptırılan Erzurum Yakutiye Medresesi taç kapı sağ yan yüzünde yer alan hayat ağacı motifinin üzerinde yine çift başlı kartal motifimiz yer almaktadır. Hayat Ağacının dalları arsında kuş ve nar yoktur. Tabanda yine simetrik arslanlar yer almaktadırlar.

IV. Kılıç Arslan?ın kızı, Sultan III. Keyhüsrev?in kızkardeşi, Argun İlhan?ı ( 1295-1304) eşi Hüdavend Hatun adına 1312-13 yıllarında kesme taştan inşa edilmiştir. Hüdavent Hatun 13 Nisan 1330 yılında vefat etmiş, Orta Asya geleneklerine uygun olarak önce çadırlar arasında iki ayrı çift başlı kartal, insani arslan figürleri Orta Asya şaman inancı ile islâmiyetin bir sentezini oluşturmuştur. Kapıdan itibaren sağ taraftaki 3. yüzeyde yani kümbetin batı tarafı külah-çatıya geçiş tambur kısmında sivri kemerli niş içinde başlı kuş şeklinde çift başlı kartal bulunmaktadır.

Tokat Müzesinde 1421 tarihli çift başlı bir kartal figürlü bir mezar taşı bulunmaktadır.

Yine Ankara Etnografya Müzesinde Tokattan getirilmiş çift başlı kuş figürlü mezar taşı da vardır.

Konya?da Karamanoğlu Dönemine ait, 1424 yılında inşa edilen Meram Hamamının toprağa gömülü kapısının basık kemeri üzerinde gagaları karşılıklı duran, birbirine sarılmış yılan vücutlu stilize iki ayrı kartal motifi bulunmuştur.

Amasra Kalesi giriş kapısı sağındaki duvarda yan yatmış şpolien malzeme olarak kullanılan bir kartal figürü de bulunmaktadır.

Kartal, Orta Asya Türklerinde koruyucu bir ruh olarak da kabul edildiğinden, kartal figürü kalkanlara ve silâhlara da işlenmiştir. Kuvvet, kudret, asalet,, kötülüklerden korunma, sembolü olarak da kullanılmış, Hükümdar çadırlarının tepesine hükümranlık sembolü olarak çadırların tepesinde de kartal figürü kullanılmıştır. Kale kapıları, burçlar, han, kervansaray kapılarında da kartal kabartmaları kullanılmıştır.

Anadolu Selçuklular?ının eski bir Roma toprağı olması dolayısıyla Anadolu?ya Rumî demektedirler. Bu topraklara egemen olmalarına karşılık, İran, Irak, Kirman ve Suriye?ye hakim olmaları dolayısıyla Çift başlı kartalı devlet amblemi olarak benimsemiş olmaları bir faraziyedir. Kartalın o dönemlerde erşilemeyecek bir güç olması, vahşi saldırısı, saldırdığını mutlaka teslim alması ve onu parçalayıp yemesi, gökyüzünün tam bir efendisi olması keskin gözü, geniş kanatları, kuvvetli pençe ve gagası, her bakımdan kuvveti ve hakimiyeti sembolize etmektedir. Bugün de bir çok devlet kartalı hakimiyet sembolü olarak kullanmıyor mu ? Elçiliklerde kapılarda kartal figürü görülmüyor mu ?

Mukaddes kitabımız Kur?an-ı Kerim?de resmi yasaklayan bir âyet olmamasına karşın, ? canlıları resmedenler, kıyamette bunları canlandırmakla yükümlüdürler ? hadisi uyarınca Anadolu?da resim fazlaca yapılmamış, tek boyutlu olan minyatür ve bazı hat resimlerle sanatcılar oyalanmıştır. Şaman geleneği Anadolu?da unutulmamış ve bazı plastik eserler hayvan kabartmaları, bazı insan figürleri böylelikle vücut bulmuş, genelde hayat ağacı tepesinde, bazen da devlet arması olarak, egemenlik sembolü olarak çift başlı kartal Anadolu Selçuklularında kullanılan motifler arasındadır.

Bu hatırlatmayı yaptıktan sonra, uçak icat edilinceye kadar gökyüzünün tek hakimi, keskin gözlülüğünün, kararlılığın, hızlılığın, avcılığın, cesaretin, kuvvetin, güneşin, Tanrının sembolü olan kartal; Sümer, Hatti, Hitit ve Asurlularda yüzyıllarca kullanılan, Grek ve Roma kültürüne giren, oradan Bizans?a geçen, Büyük Selçuklu Devleti vasıtasıyla Anadolu Selçuklularına Büyük Komutan Sultan Alparslan?la Anadolu?ya tekrar geri gelen Çift Başlı Kartal, Bizans İmparatorluğunun ve Rus Çarlığının da sembolü olmuştur. Aslında Doğu ve Batı Roma İmparatorluğu tarafından kullanılan bu amblem, Doğu ve Batı Dünyasına hükmetmenin tanrısal bir tezahürü olup, bundan esinlenerek masonluğa geçtiği de ayrı bir varsayımdır.

Mezopotamya?da kale üzerinde bir totem olarak kullanılan kartal figürü, pişmiş toprak mühürlerde görülür. İlk çıkış merkezi Lagaş olarak zikredilir. Lagaş Mabedinde Kral Gudea?nın (M.Ö. 2400 -+ 2255) mabedin temel taşı olarak pişmiş topraktan bir tablette kartal figürü olduğu vardır. Akalılar Stelindeki akbabadır. Sağında ve solunda arslan vardır. M.Ö. 2400 civarı Lagaş Kralı Etmena?nın tunç kaideli gümüş vazosunda da kartal figürü bulunmaktadır. İndugut kelimesi kartal anlamındadır, Lagaş?ta.

Hititlerde Tanrı ve hâkimiyet sembolu olarak kullanılmıştır. Hatta bazı mühürlerde çift başın biri göğün hakimi olan kartal, diğer baş ise yerin hakimi arslan olup, vücut yine kartal şeklindedir. Milattan önce 2000 yıllarında Hititlilerle ticaret yapan Asurluların pişmiş topraktan yapılmış mektuplarının zarflarındaki mühürlerinde de çift başlı kartal görülür. Kayseri Kültepe buluntularında bu mühürlere rastlamak mümkündür. Bunlar pişmiş topraktan yapıldığı gibi, silindirik olanlar da vardır.

Grekler?de, Olimpos?ta oturan baş tanrı Zeus?un asasına tüneyen kartal, onun habercisi olarak insanlara ilâhi iradesini tebliğ ederek bir nev?i tanrısal iradeyi yansıtır. Aslında konu Promtheus mitolojisinden kaynaklanır Helenlerde. Şöyle ki; Tanrılar, ateşten yararlanmayı kendilerine sakladıkları Pronetheus ateşi çaldı ve içi oyuk bir bastonun içine saklayarak insanlara getirdi. Bunun üzerine Tanrılar, Pandora?yı insanlara gönderdi. Ve Prometheus Kafkas Dağlarının tepesinde zincire vuruldu. Bir kartal sürekli olarak onun geceleri yeniden oluşan karaciğerini kemiriyordu. Herakles kartalı öldürerek bu işkenceye son verdi. Bu bakımdan da Greklerde kartal kutsaldır.

Yunan ve erken Roma dönemleri kartalı genelde tek başlıdır. Sezar?ın kraliyet asası ucunda tek başlı kartal figürü vardı. Roma kartalı genelde sağa bakar. Amasra kalesi giriş kapısı sağında, Osmanlı tamiri sırasında geç Roma dönemi bir kartal figürü yan yatmış spolien malzeme olarak duvarda dolgu malzemesi olarak kullanılmıştır. Roma?nın çift başlı kartalla tanışması Anadolu?ya ayak basmasıyle olmuştur. Hitit kartallarını görmüşler, ondan ilham almışlardır. Doğu ve Batı Roma?nın kuruluşu yani, M.S. 395 yılından itibaren kartal başı çift olmuş, biri doğuya bakmış,diğeri batıya. Batı Roma?nın başkenti Roma, Doğu Roma?nın başkenti ise İstanbul, Grekler tarafından Kostantinopol diye anılır. İki İmparatorluğa Hakim sıfatıyla. Roma Cermen İmparatorluğu da bunu taklit etmiştir. Alman kartalı da genelde sola bakar.

Rus Çarı III. İvan?ın Thomas Marco?nun kızı Sophia ile evlenmesi üzerine, Bizans?ı temsil ettiği iddiası ile Bizans?ın varisi olarak 1469 yılından itibaren çift başlı kartal Rusya Devlet amblemi olarak kullanılmaya başlamıştır. II. Haçlı Seferlerinde bilindiği gibi İstanbul talan edilmiş, Hıristiyan azizlere ait bazı kutsal malzeme Roma?ya götürülmüştür. Bu eserlerden bir kısmı 2004 yılın Kasım ayı sonlarına doğru ülkemize geri getirilmiştir. Boynu beyaz, siyah-beyaz kartal, aynı zamanda Ortodoks-Katolik, Lâtin-Cermen ittifakını da remzeder.

Hz. Muhammed?in de ilk bayrağının çift başlı kartal olduğunu Sayın Teoman Güre?den duymuştum. Yine ondan aldığım bilgilerlere göre; Kartalın ayakları kabzası kartala göre sağa gelmek üzere meşhur Zülfikâr kılıcını taşır. Zülfikâr?ın bir yüzünde, Lâ İlâhe İllallah Muhammeden Resulullah;Lâ Fetâ illa Ali Seyfe illâ Zülfikâr yazar. Yazılar beyaz ibrişimle yazılmıştır. Bu Sancağın İsmaililer tarafından I. Haçlı Seferinde ortaya çıkarıldığı, bunu gören Templieler ile İsmaililer arasında bir yakınlaşma olduğu söylenir.

Daha sonraları her halde Bizans bayrağına benzemesi münasebetiyle ( ? ! ), kartalın putu andırması itirazları sebebiyle, bayraktan çift başlı kartal kaldırılarak, beyaz ve siyah olmak üzere iki bayrak kullanışmış olup, Şii Halifelerin minyatürlerde siyah kıyafet giymesini buna bağlıyorum. İstanbul önlerinde şehit olan Eba Eyyubil Ensari, Hz. Muhammed?in sancaktarıdır. Beyaz ve siyah sancağı şerifi taşımıştır. İslâm edebiyatında İki bayrak sancaktarı olarak anılır.

Yine Teoman Güre?den öğrendiğime göre; Bektaşî fukaralarına göre beyaz karanfil ile şefkât soyluluk ve dayanmaya işaret eder. Kanatlarını açmış kartal, varlıklara bağlı olan çift hakikât menşelerini, varoluşu simgelerken, aktif ve pasif yönleri, batın-ahir, zahir-akıl, takabül-temayül ( nefis) diye kabul edilebilir derler. İlk akıl, ( aklül?evvel) yüce kelâm, var olmuş, ilk varlık diyenler, ondan sudur etmiş olabilir. Zuhurun nihâî gelişimi siyah renk olarak alınır. Zira siyah, mavi+sarı+kırmızı gibi üç ana renkten oluşur. Yani renklerin son merhalesidir.

Ayrıca bilindiği gibi siyah-beyaz , yani zıtlık;her an karşımıza çıkar. İyi ve kötüyü, gece ile gündüzü, aydınlıkla karanlığın, cennetle cehennemin, ying ile yang?ın, dolu ile boşun, zehir ile panzehirin, kuzey ile güneyin, doğu ile batının, sağ ile solun, güzel ile çirkinin, yani hayatın dialektiğini, zıt iki unsurun birbiri ile ahengini temsil eder. Yalnız başına kartal ise hâkimiyeti, güç, keskin gözü, avcılık, acımazlık, otoriteyi temsil eder. Şövalyelikte beş dokunuş kapsamında olan arslan pençesi dokunuşu ile kartal pençesi hemen hemen aynıdır.

Kartal, gökyüzü ile üzerinde yaşadığımız yeri birbirine bağlar, bazı mitolojilere göre döllenmeyi sağlar. Şamanlara ve Kızılderililere göre, ruhları ebedî âleme geniş kanatlarıyla ulaştırır.

İlk, Orta ve Yeni Çağlarda kartal daima, ilâhî güç, hâkimiyet sembolü olarak devletlerin bayraklarında ve armalarına yer almış, şövalyelerin flamalarına , elçilik armalarına girmiş, dünya kurulduğundan beri kutsal-sembolik bir hayvandır.

Çift başlı siyah-beyaz kartal figürini, Haçın geometrik formunun açılımı ile ortaya çıkması dolaysıyla Templiye Şövalyelerinin felsefi derecelerin sonuncusu olan ve seçilmiş anlamına gelen Kadoş Şövalyeliğinden itibaren veya diğer bir adıyla Beyaz ve Siyah Kartal Şövalyesi, Yüksek Şûra olan yani idari derecelerin amblemlerinde de kullanılmaya başlanmıştır. Buradaki anlam, hâkîm, yani her şeyi gören ve bilen, otorite mânâsına gelmektedir. Aynı zamanda Doğu ve Batı olarak iki kanadı temsil eder.
Kartalın üzerindeki taç , aslında eski Mısır?da olduğu gibi güneş tanrısını da simgeler. Hıristiyan azizlerinin fresklerindeki başlarındaki hâle de aynı anlamı taşır. Müslüman minyatürlerindeki peygamberlerin başlarındaki hâle de Tanrı tarafından kutsanmış, seçilmiş insanlar olduğu bu şekilde vurgulanmıştır. Esas kök, Mısır?ın güneş tanrısıdır. Çeşitli dinlerde, kültürlerde sanat bu şekilde etkilenmiştir.

Çok tanrılı dinlerde Zeus, Jupiter?in amblemi olarak da kartal figürü kullanılır. Mısır?da kartal başlı ve insan vucutlu olarak karşımıza çıkar.

İnsanlar toplum içinde birlikte yaşarken birbirlerine de hizmet ederler, bu şekilde dünyanın yaşam çarkı işlemesine devam eder. İnsanlar birbirlerine yardım eder, sonuçta, bütünde Tanrıya, Allah?ın verdiği hedefe hizmet etmiş oluruz. Dünyada dengeden oluşan bir hayat olduğu, zaman içinde bir parabol gibi kaosdan, düzene, düzenden tekrar kaosa dünyanın geçtiği unutulmamalıdır.

Şimdi Mukaddes kitaplardaki kartal konularına bir göz atalım :

. Tevrat- Çıkış- 19,1-5 Yahve özetle şöyle der : ?? Mısırlılar?a ne yaptım ve sizi nasıl kartal kanatları üzerinde taşıdım, ve sizi kendime getirdim, gördünüz. Ve şimdi eğer gerçekte sözümü dinleyecek ve ahdimi tutacaksınız, bana kavimlerden kavim olacaksınız ??

İncil, Çıkış, 19:4 ?? Yükseklerde süzülen kartal, mükemmel bir biçimde Mesih hakkındaki yüksek düşüncelerini sembolize ediyor, ve Mesih?i bu şekilde tanıyanlar için peygamberlerin şu sevinç dolu sözlerini işaret ediyor ?? Sizi nasıl kartal kanatları üzerinde taşıdım ve sizleri kendime getirdim, gördünüz.??

İncil-Yeşaya. 40:31: ?? Rab?bi bekleyen kuvvetlerini tazeler, kartallar gibi kanat gerip yükselirler, koşarlar ve yorulmazlar, yürürler ve zayıflamazlar.??

Kur?an-ı Kerim?in Bakara Suresi 2/115. âyette : Doğu da Allah?ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah?ın yüzü ( zatı) oradadır. Şüphesiz Allah(?ın rahmeti ve nimeti) geniştir, O her şeyi bilendir.( Allah her yerde hazır ve nâzır olmakla birlikte, namazdaki kıbleye dönmek ibadetlerde intizamı sağlamak gayesine matuftur )

Şuâra Suresi 26/28 âyet: Musa devamla şunu söyledi: şayet aklınızı kullanırsanız ( anlarsınız ki ) O, doğunun batının ve ikisinin arasında bulunanların Rabbidir.

Er-Rahman Suresi 55/17. âyette : ( O ) iki doğunun ve iki batının Rabbidir. ( Yaz mevsimlerine göre doğma ve batma yerleri değiştiği için ?? iki doğu ? ve iki batı tabiri kullanılmıştır.)?

Meariç Suresi 70/40-41. âyet : Şu halde ( işin gereği ) öyle ( umdukları gibi ) değil ! Doğuluların ve Batılıların Rablerine yemin ederim ki, şüphesiz onların yerine daha iyilerini getirmeye bizim gücümüz yeter ve kimse bizim önümüze geçemez.

Müzemmel Sûresi 73/9? âyette : O doğu ve batının Rabbidir. Ondan başka Tanrı yoktur. Öyleyse O?nu vekil tut, mealindedir.

Ayrıca; Kehf 86, Bakara 142,177, 258. âyetlerde de mağrib ve meşrik yani doğu ve batı geçer.

Nuh Suresi 71/23.âyeti : ve dediler ki : sakın ilâhlarınızı bırakmayın; hele Ved?den Suvâ?dan, Yeğûs?den, Ye?uk?tan ve Nesr?den asla vazgeçmeyin. ( Bunlar o kavmin taptığı en önemli putların ismiydi ! ). Burada adı geçen Nesr, kartal anlamındadır ? Ancak; isim olarak kullanılmıştır. Mezopotamya kültüründe ve Mısır kültüründe kartal başlı insan firavun, kartal tanrı, put ismi olarak kullanıldığı için Kur?an-ı Kerim?de put isimi olarak geçmektedir. Bazı lügatleri göre Ukâbe?de arapçada kartal anlamındadır, Kur?an?da geçmez.

Hinduizm?in Vedda?sında ise, arşın dört direği olarak; arslan, kartal, insan ve boğa totemi gösterilir.

Görülüyor ki iki mukaddes kitap da da kartalın önemi belirtilmiş, taşıyıcılığı zikredilmiş, Kur?an?da ise doğu ve batının hakimi olan Tanrının aslında bütün evrenin tanrısı olduğu ve tanrının her yerde olduğu vurgulanmıştır. Kartal olarak sadece put adı olarak Nuh Suresinde geçer..

Tevrat?ta Yahudileri kartal kanadı ile Yahve?nin Mısır?dan taşıması sebebiyle; Havraların giriş kapısı üzerinde kartal kabartmaları bulunur. Ayrıca kartalın Hz. Nuh?un Gemisi?nde olduğu, Torah?ın göğüs zırhı üzerinde, Musevilerin dinî merasimlerinde kullandıkları şamdan üzerinde, tavanlardaki desenlerde kartal figürüne rastlamak olağandır.

O halde, Hz. İsa?nı Çarmıha gerilirken gökyüzüne çıkması, hâlen gökyüzünde bulunduğuna inanılması, Hz. Muhammed?ın Burakla Mirac?a çıkşını da dikkate alırsak, kartalında o yüzyıllarda gökyüzünün kralı olduğu, bütün yeryüzünü keskin gözleri ile gözetmesi, görmesi hakikati ile birleştirilirse, kullanılmasının anlamına daha da yaklaşma imkanı bulabiliriz. Kartal Tanrısal bir göz, görme, hakimiyet, doğu ve batının birleşmesinin ve bunlara hakimiyetin sembolizmasıdır.

Abbasi Halifesi Kaim bi Emrillâh?ın daveti üzerine Sultan Tuğrul, 17 Ocak 1055?de Bağdad?a girerek Büveyhoğulları?nın hakimiyetini kaldırarak, tekrar Abbasi Halifeliğini ihya etti. Bu sebeple de 25 Ocak 1058?de Abbasi Halifesi tarafından iki altın kılıç kuşatılarak doğunun ve batının hükümdarı ilân edildi. Dolaysıyla Orta- Doğu?da doğunun ve batının hakimiyeti özel bir öneme sahiptir.

Ayrıca Zengiler, Artuklular, Eyyubiler ve Atabaylar?ın sikkelerinde( madenî paralarında ) de çift başlı kartal vardır.

Diğer taraftan, ateşi su söndürür. Siyah, ateşin yanmakta olduğu odun kömürün su ile söndürülmüş rengidir. Hıristiyan din adamlarının ( Kardinaller erguvan rengi) ekseriyetinin kıyafet rengidir. Hz. Muhammed?in bir bayrağının rengi siyahtır. Şiilerin, Bağdad halifelerinin kıyafetlerinin tamamı siyah renktedir. Gece karanlıktır, gündüz ise aydınlıktır. Beyaz ise; safiyetin, masumluğun simgesidir.Yeryüzü ile gökyüzü arasında 20 yüzyıl başlarına kadar tek hâkim, tek otorite kartaldır.

Çift başlı kartalın bir diğer anlamı ise, arkaya bakan yüzü, sınırsız geçmişi, öne bakan yüzü sınırsız geleceği simgeler. Zıtlıklar arasındaki ahengi de sembolize eder. Gagası ve pençeleri çok serttir. Kemiği bile deler. Avını bırakmaz. Pençelerinde ki kaslarda kilitlenme tertibatı vardır.

Kartal hermetik anlayışa göre Merkür?ü simgelemek üzere kullanılır. Merkür ve kartal hayatiyetin ve ruhsallığın temel ilkesidir. Ümitsizlik olmadığı için imanın gerekliliği de ortadadır. Yine hermetik düşünceye göre civa ve kartal ile özdeşleştirilir. İkisi de dişi olarak kabul edilir. İnsani hayattan çözülen kozmik hayati da ifade eder.

Ezoterik anlamda ise; insanın vicdanına girmesini, felsefî taşı, hakikat taşını kendi benliğinde bulmasını, Enel Hakk?ı remzeder. Hakikatin, ilmî araştırmadan, hem de dinî bilgilerin sentezinden kaynaklanmakta olduğu ve insanın çalışma ve iman yolu ile elde ettiği hakikatin ahenkli sembolizmasıdır.

1190 yılında Haçlı Seferleri sırasında bugün Silifke yakınlarında Göksu Irmağında sudan boğularak hayatını kaybeden Cermen İmparatoru I. Friedrich?ın paralarında da kullanılan çift başlı kartal vardır. Bilindiği gibi Alman Şövalyeler Küdüs?ü zaptettikten sonra, diğer ulusların şövalyelerinin kurdukları çeşitli tarikatlar ( Templiyeler- Hospitaliyeler) gibi Küdüs?te hayır işleriyle uğraşmak amacıyla 1190?da Suabia Dükü Friedrich?in Başkanlığında Tötonik Şövalyeleri Tarikatini kurmuşlardır. Tötonik haçın açılımı bize kartal sembolizmasını ortaya çıkarır.

İlk çift başlı kartal figürü siyah renklidir. Daha sonra gümüş renkli olmuştur. Kartal haçının tam üzerinde imparatorluk tacı vardır. Pençeleri ile tuttuğu veya üzerine tünediği kıvrımlı kılıç ?? alev saçan kılıç ?? şeklindedir. Kılıç dinsel anlamdadır. Daha sonra imparatorluk kılıcına dönüşmüştür.



Amerikan Doları üzerindeki kartal da tipik Amerikan kartalı olup, saçsızdır. Egemenlik, güç ve hürriyet sembolüdür. Birbirine zıt siyah-beyaz; yaşlılığın, olgunluğun, itidalin tecrübesi ile gençliğin gücü, diriliği, atılganlığın arasındaki ahengi simgeler. Kartalın pençesindeki zeytin dalı barışı sembolize eder. Kartalın kuyruğundaki 9 tüy adeti ve şövalyelerin 9 erdemini temsil eder.

Halen kartal figürü; Beşiktaş Spor Klübü, Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Harita Genel Müdürlüğü, Konya Spor , Polis Teşkilatı, Turasan Şarapları armalarında ve elçiliklerde amblem kullanılmaktadır.

Sonuç olarak siyah-beyaz çift başlı kartal, yerin ve göğün hakimi, bir anlamda tanrısallığı, sevgi ve şefkâti, keskin zekâ, uzak görüşlülük, ani ve doğru karar verme yeteneği , hükmetmeyi, maiyetindekileri koruma ve beslemeyi Sumer medeniyetinden günümüze kadar geçen 4.000 yıllık sürede sembolize etmiştir. Asırlar boyu medeniyetler sona erinceye kadar da sembolize etmeye devam edecektir.



Faydalanılan Kaynaklar :
Tamer Ayan,Çift Başlı Kartal, İstanbul 1998.
Nimet Özgüç-Önhan Tunca, Kültepe?Kaniş Mühürler ve Yazılı Kil Bullalar- Sealed And İncribed Clay Bulla, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2001
Tahsin Özgüç, Kültepe Saray ve Mabedleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1999. Lev.74, res.2
Gönül Öney, Anadolu Selçuklu Geleneğinde Kuşlu, Kartallı, Şahinli ve Arslanlı Mezarlar, Vakıflar Dergisi, S.8, Ankara 1969, s.291-302.
Yılmaz Önge-İbrahim Ateş- Sadi Bayram, Divriği Ulu Cami ve Dar?üşşifası?nın Yapılışının 750. Yılı Hatıra Kitabı, Ankara 1978,
Semra Ögel, Anadolu?nun Selçuklu Çehresi, Akbank Yayınları, İstanbul, 1994.
Doğan Kuban, Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı, Yapı ve Kredi Bankası Yayınları, İstanbul, 2002.
Jürgen Seheer, Hattuşa Rehberi, Ege Yayınları, 1999, s. 128, res.131
Muhibbe Darga, Hitit Sanatı, Akbank Yayınları, İstanbul, 1992, s. 131-132, 298-299, res.135.
Anadolu Medeniyetleri Müzesi Rehberi, s.108-110, 221, res. 160, 165, 167, 374.
www.sadibayram.com, / Türk İslam Kültür ve Medeniyeti / Asırlardan Beri Egemenlik Sembolü Olarak Kullanılan Çift Başlı Kartal Sembolizması,
Sadi Bayram, Ankara Etnografya Müzesi?nde Bulunan Silsile-Nâme, Vakıflar Dergisi, S.28- Ankara 2004- s.315-363
Mehmet Özkarcı, Niğde?de Türk Eserleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2001.
Andre Malraux, Sumer, Paris 1960
Thureau Dangin, Zeitsschrift für Assyriologie, 1904
www.Double Headed Eagle Scotttish Rite of Canada/ The Double Headed Eagle of Lagash
www.AASR Monthly Artide The Double-Headed Eagle, August 2001,
www.Washington D.C. Scottisth Rite of Freemasonry
www.The Double-Headed Eagle of the Sovering Order Saint John of Jaruselam
www.the History of British Piory-Rusya
www.Kotuvepis_com_Kartal Tüyü Sembolizması
www.Fahnen Flaggen fahre flaggen National oflage
www.Blessed Gerard Tonque and The Early History of the order of Malta-The Foundation of the Order St.John Throught Blerssed Gerard- Tapınak Şövalyeleri Tarihi
Yayınlandığı Yer: marmara Üni. Türkiyat Enstitüsü Gizli diller Sempozyumu ,2005
Yazar :
Konuyla İlgili Diğer Başlıklar:
  • Kur'an Ve Bilgisayar-computer Ilişkisi
  • Amasya Uluslararası Alimler Sempozyumu Ardından
  • ?Îdî-zâde -Âkif-zâde Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Sultan ıı. Bayezıd?ın Hattatı, Amasyalı şeyh Hamdullah Kur'an-ı Kerim'i Ve Bir Hâtıra
  • ?Îdî-zâde (- âkif-zâde) Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Osmanlı Döneminde Latin Harflerine Geçiş çalışmaları
  • Mühr-ü Süleyman Ve Türk Kültürü
  • Izgü Mescid
  • Taceddin Sultan Ve Evradı
  • Türk Kültüründe ölüm
  • Bâki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedâdır
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Bosna- Hersek Ve Balkanlarda Vakıf Kültür Izleri
    (seminer Konu?mas? )
  • Ahlat Vakıfları
  • Selçuklu Kervansaraylarının Turizme Açılması
  • Hasan Paşa'nın Vakfı, şeyhülislÂm Ankaravi Mehmed Emin Efendi Vakfiyesi, Ve Ankara Sulu Han HikÂyesi
  • Yemen Fatihi Gazi Sinan Paşa Vakfiyeleri, Tezyinatı Ve Türk Süsleme Sanatındaki Yeri
  • Yakın Tarihimizde Merzifon, Merzifon Anatolian Koleji
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Türk Hat, Yazı-resim, Cilt Ve Tezhip Sanatı Ile Ilgili
  • Vakıflar Dergisi Makaleler Fihristi ( 27. Sayıya Kadar )
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Sultan ıı. Mahmud'un Vakfiyelerindeki Tezyinat
  • Maniheizm Doğuşu, Gelişimi Ve Tesirleri
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkında Yönetmelik
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Türk'ün Yolu Nereye Gidiyor
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Osmanlı Devleti Hakkında Bir Kronoloji Denemesi
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphrodosıas'ı ( Tisan )
  • Anadolu Turk - ıslam Sanatında Bazı Yapılar Ve Kronolojıye Aıt Katalog Denemesı...
  • Türk Kültüründe ölüm !
  • Büyük Türk Düşünürü Hacı Bayram-ı Veli Ve Akkoyunlu Uzun Hasan'ın Ankara Hacı Bayram Türbesi'ne Vakfettiği H
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Anadolu'da Ilk RufÂiler Ve Hz.zeynel Abidin Ali Er-rufÂi El-abdali El-kayserani Soyuna Ait Bir Deneme Anad
  • Osmanlı Döneminde 1899 -1920 Yıllarında Istanbul Camilerinden çalınan çiniler
  • Peygamberler şehri Tarsus Ve Tarsus'da Bir özbek Vakfı
  • Başkent Ankara'nın Ihtiyacı Olan Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak ?
  • Ankara Ulus Semtinde Türk Vakıf Araştırma Merkezi'nde 15.11.1998 Tarihinde Hali Sergisi Açılış Konuşması
  • Prof.dr. Albert Gabriel'e Ait Bazı Belgeler
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ahilik Ve çıraklık Eğitim Ve öğretim Vakfı
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Cumhuriyet'in Derinliklerinden Hatıralar : Eski Ankaralılardan Dostum Sayın Nurettin Daş Ile
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphorodisias'ı ( Tisan Yapı Kooperatifi )-anatolıan : The Cradle Of Cı
  • Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve
  • Bektaşi Nutku (kendini Bil Ki, Tanrıyı Bilesin)
  • Kültürümüzde Hoşgörü
  • Fatih Sultan Mehmed'in Eyüp Sultan Külliyesi Vakfiyesi
  • Hicaz Demiryolları Ve Vakıflar
  • Mostar Köprüsü Restorasyonu Hakkında Ilk ön Rapor
  • Atatürkün Vakıflar Hakkındaki Konuşmalrı
  • Selçuk-name
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Konyadaki Esk; Eserler Hakkında Atatürkün Başbakan Ismet Inönüye Telgrafı
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ord.prof.dr. Ahmed Süheyl ünver
  • Türk Kültürü Ve Yoksulluğu Ortadan Kaldırmak Için
  • Istanbul'un Fethine Kadar Beylik Dönemi Vakfiyeleri
  • Kıbrıs, Gürcistan, şirvan Fatihi Lala Mustafa Paşa'nın 1563 Tarihli Vakfiyesi
  • Vakıf Arazilere Ve Gayrimenkullerine Tecavüz Ve Düşündürdükleri
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Tekke Ve Zaviyelerin Kapatılmasından Sonra Taşınır Kültür Varlıklarının Korunması Ile
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan 1783-1810 Tarihleri Arasında Işlem Görmüş Bir Mühür Tatbik Deft
  • Türk Kültürünün Temeli Vakıflardır
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Eyüp Sultan Türbesi'nde 1919-1920 Tarihlerinde Yapılan
  • Merzifonlu Hacıbayramoğlu Maden Mühendisi Mehmed Akif Efendi
  • Selçuklu Tarihi, Selçuk Adı
  • Cumhuriyet Dönemi Kültür çınarlarından : Mahmut Akok
  • Mardin Vakıfları,imam Zeynel Abidin'in 1158 M. Tarihli, Ve
  • Tarihte Türk Adı Ne Zaman Ortaya çıktı ?
  • Sahib Ata Fahrü'd-din Ali'nin Konya Imaret Ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri
  • Phil.dr.hamit Zübeyr Koşay
  • Bulgarlar'ın Antik Başkenti Bulgar şehrindeki Islam Dönemi Mimari Eserlere Ait Panorama
  • Taşınır Kültür Varlıklarımızın Korunması Ve Yasa Dışı Trafiğinin önlenmesi
  • Ragıp Efendi'nin 1913-1922 Yılları Sibirya Ve Türkistan
  • Istanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde Bulunan Tılsımlı Iki Gömlek Ve Kültürümüzdeki Yeri
  • Niksar Vakıflarına Genel Bir Bakış
  • Gazi Yahya Paşa'nın 1506 Tarihli Vakfiyesi
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Kanuni Sultan Süleyman'ın Oğlu şehzade Mehmed'in 1548 Tarihli Vakfiyesi, Hududnamesi Ve Türk Sanatındaki Yeri
  • Merzifon Ulu Camisinin Yeri Ve Merzifon'da Türk Islam Eserleri
  • Merzifon, çelebi Sultan Mehmed Vakfı üzerine Bazı Belgeler
  • Hayat Ağacı, Kültürümüzdeki Yeri, önemi Ve Mitlerin Ardındaki Gerçek
  • Türk Kültürünün Izleri üzerinde Araştırmalar: Etrüskler'in Ilk Vatanı Anadolu Mu? : Truva Savaşı Ve Etrüskler
  • Yıldız çini Fabrikasına Ait Birkaç Vesika
  • Selçuklu Vakfiyeleri üzerine Bazı Düşünceler
  • Xıv. Asırda Tezhiblenmiş Beylik Dönemine Ait üç Kur'an Cüzü
  • Baki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedadır
  • Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 700. Yıldönümü Münasebetiyle: Sultan ı.mahmud'un Orjinal Iki Vakfiyesi
  • ııı. Selim'in Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve Türk Süsleme Sanatına Batı Sanatının Tesirleri
  • Osmanlı Dönemi Bazı Vakfiyelerin Hayır şartlarından Damlalar !
  • Bektaşilik Ve Masonluk
  • Minyatürle Ilgili Seçilmiş Bibliyografya
  • Kaynaklara Göre Güney-doğu Anadolu'da Ptoto- ön Türkler
  • çelebi Mehmed Vakfı Arazisi üzerine Kurulan Merzifon Anatolian Koleji Ve Hastaneye Ait Bilgiler
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Safranbolulu Izzet Mehmet Paşa Vakfiyesi Ve Kütüphanesine Ait Tezyinatlı Iki Kur'an-ı Kerim
  • Istanbul Depremleri Ve Mimar Koca Sinan'ın Bilinmeyen Bazı Teknikleri
  • Merzifon'da Bilinmeyen Br Türbe '' Künbet Hatun ''
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkındaki Yönetmelik
  • Bitlis Vakıfları Ve Vakıf Eski Eserleri
  • Vakıf Eski Eserlerin Yeni Koruma Politikası
  • Sultan ııı.osman Vakfiyesi, Tezyinatı, Cilt Sanatı Ve Türk Kültüründeki Yeri
  • The Deed Of Foundatıon Of Sultan Osman The Thırd, ıts Embellıshments, Bındıng And ıts Place ın Turkısh Culture
  • Hacı Bektaş-ı Veli, Merzifon'da Piri Baba, Budapeşte'de Gül Baba Ve Bazı Bektaşi Vakıfları
  • Nurbanu ( Atik ) Valide Sultan'ın Istanbul-üsküdar'da 1582 Tarihinde Tesis Ettirdiği Vakfiyesi
  • Girit Defterdarı Rıdvanzade Hacı Mehmed Efendi Oğlu Ali Efendi'nin 1748 Tarihli Vakfiyesi Ve Tezyinatı
  • Bir çınarın Ardından... Yılmaz önge Dostumuz Hakkında Kısa Anekdotlar...
  • Beyhan Sultan Vakfiyeleri Ve Tezyinatları
  • Beypazarı Vakıflarına Genel Bir Bakış Ve Beypazarı Sadr-ı Azam Nasuh Paşa Hanı
  • Türk Kültürü Ve Biz
  • Bulgaristan'da Bulunan Osmanlı Vakıflarıdan Bir Demet
  • Bulgaristan'da Müftü Yardımcısı Yetiştiren Bir Vakıf Kuruluşu: Nüvvap
  • Ladik Ve Seyyid Ahmed-i Kebir Er-rıfai Hazretleri
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Halı Müzesi'nde
  • Bektaşi Nutku
  • Balkanlar Ve Kosova Facıası
  • Cumhuriyet'in Kuruluşunun 90. Yılında Başkent Ankara:
  • Istanbul Fethinin 555. Ayasofya'nın Müze Olmasının 74. Yıldönümü Vesilesiyle:
  • Atatürk'ün Vakıflarla Ilgili Sözleri
  • 893 H / 1488 M. Tarihli Akkoyunlu Yakub Han Vakfiyesi
  • Komünizmin Sembolü Lenin Yıkıldı, Sıra Bizans'ı Dize Getiren Fatih Sultan Mehmed'e Mi Geldi ?
  • Afganistan Tarihine Kısa Bir Bakış Ve Türk Subaylar Eskden Olduğu Gibi Milenyumda Da Afganistan Ordusunun EğitimÄ
  • Ayaş Vakfiyeleri üzerine Bir Deneme
  • Hacı Bayram-ı Veli Ve Tarıhe Bağlılık
  • Amasya-taşova- Alparslan Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan Er- Rufâi'nin 655 H./1257 Tarihli Arapça Vakfiyesi Tercümesi Ve
  • Birgi Ulu Camii Içşn 1327 M. Tarihinde Yazılan Kur'an
  • Ankara'da Roma Anıtı- Res Gestae
  • A N " Akhi " Genealogical Tree
  • Milenyum Ruyası: Osmanlı Devleti'nin 700 Kuruluş Yıldönümü Ve Düşündürdükleri üzerine Bir Deneme
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Kendinden Desenli üzeri Yazılı Iki Kumaş
  • Kur'anda Yol Gösterici Ayetler
  • Osmanlıda Resi Ilk Müze Adı Ne Zaman Ortaya çıktı?
  • Amasya Vakıflarına Toplu Bakış
  • Izmir Bahri Baba Eski Musevi Mezarlığı
  • Anadolu'da Xııı. Yüzyıl Başlarında Bir Rufâi Zaviyesi
  • Glazed Tles Stolen From ıstanbul Mosques Between 1899-1920 Ottoman Period
  • Sultan ıı. Abdulhamid'in 1888 Tarihli Vakfiyesi Tezyinatı Ve Osmanlı Imparatorluğunda Ilk Toplu Konut Projesi
  • Tokat Vakıfları
  • şehirciliğe Katkısı Olan Kadınlar: Istanbul _üsküdar- Toptaşı, Nûrbânû ( Atik Valide ) Sultan Külliyesi
  • Türk Hâkimiyeti Döneminde Merzifon Mezarlıkları
  • Anadolu'da Xııı.y�zyıl B�r Rufa� Zav�yes�
  • Hayatını Vakıflara Vakfeden Y.mimar -mühendis Prof.dr. M. ılmaz önge
  • Başbakan Ismet Inönü'nün Cami,mescit Ve Diğer Vakıf Eski Eserlerin Korunmasıyla Ilgii Bütün Bakanlıklara Ve Genel Müdürlüklere G
  • EvkÂf-ı IslÂmiye Müzesi'nin Kuruluşu Ve Yönetmeliği
  • Giresun Ili Vakıflarına Toplu Bir Bakış
  • Türk-islam Yapılarında Kronoloji Denemesi
  • Merzifon Tarihinden Yapraklar
  • Momumentum Ancyranum-res Gestae- Ankara Yazıtı-augustus'un Yaptı?ı ??ler
  • Bayramlu Beyliği (hacıemiroğulları )
  • Osmanlı Devletinde Vakıflar Ve Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakfiyeleri
  • Kur'an Ve ılım
  • Kur'anda Yol Gosterici Ayetler
  • Kur'an'ı Kerimdeki Cinle Ilgili Ayetlerin Tamamı
  • Kur'an-ı Kerim'ın Arapca ındırılmesı ıle ılgılı Ayetler
  • Xıı-xııı.yüzyıl Türk Hamamları
  • Tanrı Ve Yazğı
  • Balkanlar Ve Kosova Faciası
  • Amasyalı Meşhur Eski Devirdeki Tarihçiler
  • Başkent Ankaranın Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak
  • Anadolunun Gobegınde 1229 Tarıhlı Tascı Ustalarının Dantel Gıbı ısledıgı Dıvrıgı Ulu Camı Ve Darussıfası
  • Merkez Efendının Mursıdı Merzıfonlu Sunbul Sınan
  • Merzıfonlu Tarıhcı ısmaıl Hamı Danısment
  • Amasyalı Tarıh Ve Cografyacılar
  • Milli Kütüphane'nin Dire?i Dr. Müjgan Cunbur 85 Ya??nda
  • Bektasılık Ve Tasavvuf
  • Alev?lerde Nas?p Alma Tören?
  • Asker? Kat?p Hafız ?brah?m Ethem Efend?’nin Eyüp Sultan Türbes?ne A?t Nukut Vakf?yeler? - Türkiye Vak?flar Bank.özelle?tir
  • Tar?kat-ı Rufaî ( Anonim )
  • Türk Tezh?p San'atına Genel B?r Bakı?
  • Sultanahmet Halı Müzes? Ve Vakıflar
  • Tokat Vakıfları
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  •