TÜRK-İSLAM KÜLTÜR VE MEDENİYETİ - TURK'S AND ISLAMİC CİVİLİZATİOAN, FOUNDATİONS, ART,HİSTORİCAL ART, HİSTORY
MERZİFON ULU CAMİSİNİN YERİ ve MERZİFON'DA TÜRK İSLAM ESERLERİ
MERZİFON ULU CAMİSİNİN YERİ ve MERZİFON'DA TÜRK İSLAM ESERLERİ


Sadi BAYRAM

Bu makale Türkiye İşbankası tarafından 1988-1998 yılları arasında yayımlanan '' Kültür ve Sanat '' Dergisinin 5.sayısı , Mart 1990, s.69-77., İngilizce özeti 95. sayfaları arasında neşredilmiştir. Web sitemize koyarken bazı küçük ilaveler yapılmıştır.

İskân tarihi Eski Tunç Çağlarına kadar inen Amasya ili, Merzifon İlçesi; adı sınır şehri, sınır muhafızı anlamına gelmekte olup, bağ ve bahçelerle çevrelenmiş şirin ilçelerimizden biridir.

Amasyalı ünlü coğrafyacı Srabon, Merzifon'u Phzamon olarak adlandırır. Roma İmparatoru Augustus şehri imar etmiş, ve Phazemon Neopolis adını vermiş, Selçuklu Sultanı Alparslan M.S. 1071'de Anadolu kapılarını ebediyen Türklüğe açılınca da, bu topraklar 1084 tarihinde Melik Danişmend Gazi Komutanlarından İltekin Gazi tarafından feth edilmiş, Kadı Burhaneddin ve Ertana oğulları arasında bir müddet gidip-gelmiş, Yıldırım Bayezıt tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Merzifon'un antik iç kalesi, 1950'li yılların İrfan İlkokulu ile Sanat Mektebinin bulunduğu, şehrin ortasında yeralan tek tepe üzerindedir. Dış kale ise, kerpiç olup, tepenin eteklerinde yeralmıştır. Evliya Çelebi zamanında ayakta olan surdan zamanımızda iz kalmamıştır.

Aslında Çelebi Sultan Mehmed Devri'nden itibaren şehir dış kale surlarının dışına taşmıştır. Bunu Devlet Hatun Zaviyesi Vakfiyesinden öğreniyoruz. Vakfiye Vakıflar Genel Müdürlüğü Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde 746 numaralı defterin 58. sayfa 27. sırasında kayıtlıdır .

Anadolu Selçukluları zamanında Moğol Döneminin ünlü Veziri Muiniddin Pervane Süleyman 1264-65 yılında Merzifon Ulu Camisi ve külliyesini inşa ettirmiştir . Anadolu Selçuklu Dönemi ahşap sütunlu camilerden zannettiğimiz Ulu Cami, Çelebi Mehmed Döneminde yenilenmiş, 1902 yılında ise yanmıştır. Eski Hamam adıyla bilinen Ulu Camiin hemen güneyinde yer alan hamam da Pervana külliyesinin bir parçası ve Selçuklu eseridir.

Halil Edhem ( Eldem )'in Tarihi Osmani Encümeni Mecmuası'nın 43. sayısının 42-43. sayfasında '' Merzifon'da Pervane Muiniddin Süleyman Namına Bir Kitâbe '' konulu kısa makalesinde 663 H. / 1264-65 M. tarihlerinde Muiniddin Pervane Süleyman'ın bir cami yaptırdığı bilinmektedir. Ancak 1904 ( elimize geçen belgeye göre 1902 olması gerekli) yıllarında yanması ve mermer kitâbenin de yanmadan dolayı kireçlenerek parçalara ayrılması sonucu zor okunduğu Halil Edhem Bey tarafından ifade edilerek beş satırlık Arapça kitâbenin metnini vermiştir. Kitâbenin Türkçesi şöyledir :

1.Bu mübârek camiin yapımı Büyük Sultan Şahınşah günlerinde emrolunmuştur.
2.Burhan'ül Emir'ül mü'minin Keyhüsrev oğlu dünya ve dinin temeli Büyük Şah Ebül Feth Kılıç Arslan,
3.Âlemdeki emir ve vezirlerin padişahı, Nizâm-ı Mülk¦ ( el memâlik ) sultanı, iftihar edilen Noyan,
4.Devlet ve dinin yardımcısı, İslâm ve Müslümanların eğiticisi ¦ özel ve karayı kolaylaştıran¦ vefayı,
5.Ali oğlu Süleyman , Allah yardımcılarını güçlendirsin ve iki dünyada da onu arzu ve emellerine kavuştursun. Sene 663 H. / 1264-65 M.

Nisan 1917 Yılında yayınlanan makalesinde Halil Edhem Bey, caminin yeri ve mimarisi hakkında bilgi vermemekte, caminin Çelebi Sultan Mehmed zamanında yenilendiğini belirtmekte, yangından kurtarılan iki kanat kapısı ile minberinin Medreseönü Camii'ne götürüldüğünü belirtmektedir.

Rahmetli Babam İhsan Bayram'dan aldığım bilgilere göre; şehrin topografyası da dikkate alınarak, eski yer adları ile karşılaştırılıp, yaşlılar konuşturulunca, bazı gerçekler gün yüzüne çıkmaktadır.

Muiniddin Pervane Süleyman Camii; bugün Yokuşbaşı semtinde, Eski Cami Sokağının başında, Eski Hamam'ın kuzey kısmı bitişiğinde olup, bu gün dahi arsası rahatlıkla teşhis edilebilir. Merzifon Ovası'na bakan hakim platonun üzerindedir. 1902 yılında biryangın geçirmiş olup, Selçuklu mimarisi geleneğine uygun ahşap olduğu sebebiyle tamamen yanmış, kurtarılan kapısı ve minberi Çelebi Sultan Mehmed Medreseönü Camiine monte edilmiştir. Tarihi Kapı Camiin doğu kapısı olarak bu gün de kullanılmaktadır. Sayın meslektaşım Rüstem Bozer, kapının Çelebi Sultan Mehmed dönemindeki Ulu Camiin tamir esnasındaki kapı olacağı fikrini, kapının motiflerini dikkate alarak savunmaktadır.

Merzifon Ulu Camii, yani Pervane Camii, yeniden inşa edilmek üzere 1906 yıllarında Merzifon- Bulak Köyü'nden ( Bulak Kalesi vardır) 60x40x40 cm. ebatlarında kesme taşlar, Evkaf İdaresi tarafından getirilerek yol kenarına istiflenmiş, iki kireç kuyusu açılarak gerekli hazırlıklar başlanmış, ancak, 1910 yılında, ülkedeki ekonomik kriz, sebebiyle kesme taşlar ve kireç halka satılmıştır . 1987-88 yıllarında 80 yaşında olan ve Orta Okuldan sınıf arkadaşım olan Sayın Orhun Şarman'ın Babası Sayın Cahit Şarman'dan aldığım bilgilere göre; Devlet Bütçesindeki gedikleri kapatmak , geliri olmayan arazileri elden çıkarmak amacıyla 1927-28 yıllarındaki vakıf arazi satışı furyasında, 1285 m2 cami arsası, m2'si bir liradan 1295 liraya Samsun Milletvekili Dr. Asım ( Sirel ) Bey'e satılmıştır. Asım Sirel , arsayı müze ve kütüphane yapılması, ve yan kenarlarına dükkan yapılarak, kurulacak vakıf yöneticilerinin maaşlarının temini için düşünmüş, kütüphane ve müzeye görevli olarak zamanın şair ve hattatı İskender Haki ile de anlaşmıştır. Satın alınan cami arsası, o günün rayicine göre iyi fiyatla alınmış, zamanın Belediye Başkanı Mehmet Feyzi ( Şarman ) şehir planını bu fikre uygun yaptırmıştır. Ancak Dr. Asım Sirel'in vefatı sebebiyle konu gerçekleştirilememiştir. 1946 yılında varis Ubeyde Elli, arsayı Mustafa Atak2a satmış, Mustafa atak da söz konusu arsayı Eczacı ve Şaraphane sahibi Hasan Acar'a satmıştır. Hasan Acar da arsanın üç kenarına yapılan muhtes tek katlı dükkanlar hariç olmak üzere, arsayı Merzifon Belediyesine satmıştır. Cami yeri olan arsa halen boştur.

Cami arsasının doğu kısmında, Sayın Cahit Şarman evini yaptırırken 4 m derinde, temel izleri bulunduğunu ve yangın geçirmiş olduğunu teyiden bize anlatmıştır.. Külliye olarak zannettiğimiz yapı topluluğu, ileride yapılacak kazılarda ortaya çıkabilir.

Ulu cami meselesinden tekrar konumuza dönersek; Yıldırım Bayezıd zamanında Merzifon Osmanlı Devleti'ne geçmiştir. Yıldırım Bayezıd'ın Timur'a yenilmesiyle, Amasya'da Vali olan ve Yıldırım Bayezıd'ın Devletşah Valide Sultan dan doğan oğlu Şehzâde Çelebi Sultan Mehmed küçük yaşta hükümdarlığını Amasya'da 1402 yılında ilân etmiştir .

Çelebi Sultan Mehmed Merzifon'da 1411 yılında Medreseönü adıyla bilinen Çelebi Sultan Mehmed Camii ve kuzeyinde ise Çelebi Sultan Mehmed Medresesi'ni inşa ettirmiş, bunların idamesi için de zengin vakıflar tesis etmiştir. Çelebi Sultan Mehmed, Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu sayılabilir. Çelebi Sultan Mehmed, Bursa'da da Yeşil Külliyesini yaptırmış ve Yeşil Türbe'ye de gömülmüştür.

Çelebi Mehmed'in vefatı üzerine tahta çıkan oğlu Sultan II. Murad ise,öncelikle anesinden kalan mirası, öncelikle 23 Rebiulahir 825 H./ 16.04.1422 tarihinde Annesi Devletşah Hatun adına vakıf kurarak Merzifon'da, sur dışında, Çelebi Mehmed Medresesi'nin hemen kuzeyinde, eski hükümet Konağı yerinde, bugünkü Çınar Otelinin yerinde bir zaviye yaptırmıştır .

Ulemalardan ve salih fukaralardan vazifelileri bulunmaktadır. Vazifelileri sıralayacak olursak; mütevelli, nakip, müezzin, kandilci, bevvab, ferraş, aşcı, eşikci, ekmekçidir. O devrin ekonomisi bakımından aldıkları ücretleri sıralayacak olursak, gelirin tamir, onarım gibi ihtiyaçlardan arta kalan beşte biri mütevelliye verilir.Kalandan, günde Diyar-rum da "tekan" denen üç Osmanlı gümüş dirhemi, senede Osmanlı müd ile 10 müd buğday; imama günde iki gümüş dirhem, sekiz müd buğday; nakibe iki dirhem, mezkûr müd ile sekiz müd buğday; aşçı ve ekmekçiye günde bir dirhem ile seneyi altı müd buğday şart kılınmıştır.

Devlet Hatun Zaviye Vakfı'nın idamesi için Sultan Murad, Annesi Devlet Hatun'dan kalan miras olan, Faize Emir, Karsı ve Nasranı köyleri, Kazanlı mezrasından, bazı muayyen mezralar, Lahin mezrasının yarısı ( Arguma Nahiyesinde ) Tokat şehri dışında Hasbağ vakfedilmiştir.

Zaviye ile ilgili mutfak bilgileri ise vakfiyede şöyle şart kılınmıştır. Senede 120 müd buğday, 4300 dirhem et, 200 dirhem yağ, 800 dirhem sirke sarf olunması şart olarak getirilmiştir. Ayrıca Cuma günleri birmen ( batman ) pirinç kullanılması, kandillerde yakılmak üzere günde bir dirhem sarf edilmesi vakfın şartlarındandır.

Bugün kayıp bulunan üçüncü önemli eser, Merzifon girişinde, han önünde bulunan; hatırladığıma göre, takribi 5 m yüksekliğinde 3 m eninde kesme taştan inşa edilmiş Tavuslu Çeşme ( halk arasında Horozlu Çeşme ) 1955 yıllarında Tekel binası yapılırken istimlâk edilen hanın güney duvarında, sağ köşede bulunmaktaydı. O tarihlerde suyu devamlı akıyordu. Tekel tarafından istimlâk edilen han duvarından Belediyece taşları numaralanarak sökülmüş ve başka yere monte edilmek üzere Belediye Gazhane binası bahçesine konulmuştur. Bugün çeşmenin akıbetini bilmemekle beraber, Yar Ahmed Bin-i Hacı Mustafa tarafından 891 H./1486 M. tarihinde yapıldığı bilinmektedir.

Eski Gazhane binasının 20 m güneyinde Belediye Asfalt şantiyesi istinad duvarında, çeşme yalakları ve diğer antik islâmi spolien malzeme bulunduğu tarafımızdan tespit edilmiştir. İstinad duvarının 1984-5 yıllarında yapılmış olabileceği tahmin edilmektedir.

MERZİFON'da AYAKTA OLAN DİĞER TÜRK DÖNEMİ ESERLERİ:

Çelebi Mehmed Medresesi: 817 H./1414-15 M. tarihli olup, Çelebi Sultan Mehmed tarafından Ebubekir oğlu Muhammed Hamza Müşeymeş tarafından Selçuklu medreseleri tarzında inşa edilmiş, Emir Ali oğlu Umur Bey tarafından da 820 H./1417-18 yıllarında imar edilmiştir.

Giriş portali üzerinde, Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa tarafından silindirik tuğla gövdeli saat kulesi 1282 H./1866 M. tarihinde yaptırılmıştır .

Çelebi Mehmed ( Medrese Önü Camii-Cedid ) Camii: Çelebi Mehmed Medresesi'nin hemen güneyinde bitişik olan, dikdörtgen plan üzerine inşa edilen camii 830 H./1427 M. tarihinde Çelebi Sultan Mehmed'in ölümünden 6 yıl sonra oğlu II. Murad tarafından yaptırılmıştır. Halk arasında yanlışlıkla Çelebi Mehmed Camii de denilmektedir. Ancak camii inşası belki Çelebi Mehmed devrinde başlamış oğlu II. Murad tamamlatmış olabilir. Belki de, Çelebi Sultan Mehmed camiyi yaptıtrdı. Deprem bölgesinde olması nedeniyle depremden büyük tahribat aldı, oğlu Sultan II. Murad yeniden inşa ettirdi. Vakıf kayıtlarına göre de Çelebi Sultan Mehmed'in Merzifonda iki camisi, 3 hamamı bulunmaktadır. 1428 M. yılından beri bu bölgeye Camii Cedit mahallesi denilmiş olup, bugün de aynı isimle anılmaktadır. Pervane Süleyman'ın Yokuşbaşı semtindeki camisinin adı, Eski Cami ( 1264 M.) Camii Cedid ( yeni cami 1427 M.) tarihlidir. Ahşap sütunlar üzerinde, ahşap hatıllardan meydana gelen tavanı, Selçuklu camilerini hatırlatmaktadır. 1890 lı yıllarda cami askerler tarafından kullanılmış, 3 defa cami tamiri için İstanbul hükümetleri tarafından keşif yaptırılmış, tahsisat istenmiş, ancak 1946-50 yıllarında onarım gördüğü sebebiyle aşı boyalı tezyinatı kaybolmuştur. Beden duvarlarındaki hatlar, eski orijinaline uygun olarak yine 1946-1950 yılında Hattat, Şair İskender Hâki tarafından kalem işleriyle birlikte yenilenmiştir.

Sofular Camii ve Türbesi: XV-XVI. asır eseri olarak tanımlanan camini kitabesi yoktur. 1939 depreminde büyük hasar gören caminin restorasyon projesi Mahmut Akok tarafından yapılmış ve uygulanmıştır.

Davud Halife evladlarının elinde bulunan türbeye ait yazma Kur'an-ı Kerim üzerindeki Arapça kenar yazısında 887 H./1482 M. tarihi düşürülmüş ve Davud Halife Bin-i Suhte Halife tarafından Sofular Camii türbesine vakfedildiğini rahmetli Aziz Taşan belirtmektedir. Türbede Abdullah Paşa dahil, üç sanduka bulunmaktadır.

Alaca Minare Camii: Kitâbesine göre "Bu mübarek mescid Sultan'ül Azam tarafından 906 H/1501 M. tarihinde ( Sultan Beyazıd-ı Veli tarafından ) yaptırılmıştır" denilmektedir. Camii, 1950'li yıllarda restore edilmiştir.

Dobak Minare Camii: Harmanlar Mahallesi'nde bulunan cami, kitabesine göre, 1188 H./1774 M. tarihinde Elhac Mustafa tarafından yaptırılmıştır.

Çukur Şadırvan ( Taceddin İbrahim Paşa ) Camii: Şadırvan karşısında bulunan çeşmesi 828 H./1425 M. tarihli olduğuna göre, camiinin de hiç olmazsa aynı tarihlere konulabileceği düşünülmektedir. 1939 depreminde, minaresi şerefeye kadar yıkılıp, camiye de hasar verdiği sebebiyle 1970 yıllarına kadar kapalı kalmış, 1975 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü restoratörlerinden Erol Yurdakul tarafından restore edilerek, eski haline kavuşturulmuştur. Camiinin doğusunda bulunan kesme taştan inşa edilmiş Deve Hanı da 1949 yıllarında harabe halinde idi. 1970'li yıllarda Belediyece istimlâk edilerek Taceddin Camisi'nin etrafı açılmış (!) ve sebze hali yapılmıştır.

Bozacı Camii: Gazi Mahbub Mahallesinde, Buğday Pazarı civarında bulunan eser, XVI. yüzyıl eseridir. Karşısında, antik malzemelerin de kullanıldığı bir çeşme bulunmaktadır. Kitabesi vardır.

Çay Camii : Hacı Balı Mahallesi'nde bulunan caminin XIX. Asır ahşap tavanı dikkat çekicidir.

Camid ( Camii Iyd ) Camii : Camid semtinde bulunan eser, Hacı Bayramlar tarafından yaptırılmıştır. Tavanı ahşap, kırlangıç kuyruğu tarzındadır. Kalemişleri bozulmuştur. XVII. Asır eseri olduğu tahmin edilmektedir. Caminin batı duvarında, batı duvarı karşısında birer kitabetli çeşme bulunmaktadır. Çeşmeler XVIII. Asır eseridir. Ayrıca üçüncü çeşme; camiin güney-batı köşesine 4 m. mesafede, zeminden 4 m. aşağıda, merdivenle inilen, Çukur Çeşme adlı 813 H./1410 M. tarihli üçüncü çeşme bulunmaktadır. Taşhan ve Eski Hamam önünden bahçelere giden yol üzerinde bulunan eser, Merzifon'un doğu yönüne düşmektedir.

Kaplıca (?) : Camii Iyd'ın takribi 100 m. kuzey doğusunda, Ulu Cami külliyesinin takribi 250 m. doğusunda, tonozları yarı yarıya yıkılmış, moloz taş ve tuğladan örülmüş, eski bir yapı kalıntısı bulunmaktadır. Yaşlılar, buraya kaplıca demektedirler. Ancak, Merzifon'da sıcak su çıktığını hatırlayan yoktur. Hamam (?) veya han “kervansaray ( ?) kalıntısı olabilir.

Hacı Hasan Camii : Hacı Hasan Mahallesinde 1126 H./1714 M. tarihinde inşa edilmiş olup, ahşap, kırlangıç kuyruğu tarzında tavanı bulunmaktadır. 1287 H./1870 ve 1940 M. yıllarında onarım görmüştür.

Odunpazarı ( Döner Taş ) Camii : XVI-XVIII. Asır esri olup, fazlaca tamir gördüğünden orijinalitesi kalmamıştır.

Aşut Camii : XVIII. Asır eseridir.

Kara Mustafa Paşa Külliyesi: II. Viyana muhasarasını yapan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, şehrin en merkezi yerine bir külliye yaptırmıştır. Camiin kitabesine göre 1666 M. tarihli olup, 1871 yılında Zileli Emin Usta tarafından iç tezyinatı yenilenerek, İstanbul manzaralı kalemişleri yapılmıştır. Kesme taştan inşa edilen camiden başka, sıbyan mektebi, muvakkithâne, Taşhan (Kervansaray) ve karşısında Bedesten bulunmaktadır. Ayrıca hamamı, şehrin kuzeyinde, külliyeden ayrı olarak Hacı Balı Mahallesinde, dış kalenin kuzey sur eteklerinde kesme taştan inşa edilmiştir . Kara Mustafa Paşa, Taşan Dağından şehre su getirmiş, iki adet su tarazisi de yaptırmıştır. Biri Kolej civarında, diğeri ise, bu gün toprak altında ( cadde altında kalmıştır) olup, Şeyh Abdurrahi Rumi mezarının kuzey-batısındadır.

Eski Hamam : Muiniddin Pervane Süleyman'ın yaptırdığı Ulu Camiin bitişiğinde ve güney kısmında olan dik yarın altında, Camii Iyd'ın batısında, Çukur Şadırvan Camii ile Taş Han'ın kuzeyinde bulunan çifte hamamın kapı üzerindeki kitabesi oldukça haraptır. İç kısmı kesme taştan, dış kısmı moloz taştan inşa edilen hamamın Muiniddin Pervane külliyesine ait olması gerekmektedir.(?) Halk arasında Sultan II. Murad'a atfedilir. Şehrin akropolünün hemen altında olması dolayısıyla, hamamın temellerinde antik kalıntılar bulunabilir.

Küçük Hamam : Kara Mustafa Paşa Camii'nin takriben 150 m. kuzey-batsında, 850 m2 saha üzerinde çifte hamam olarak inşa edilmiştir. Erkekler kısmı üzerindeki kitabesine göre "Sultan Murad Han oğlu Sultan Mehmed emri ile yapılmıştır. Allah mülkünü daim etsin. Sene 878 H./1473 M. " tarihlidir. Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştır.

Tuz Pazarı Hamamı : Buğday Pazarının batısında bulunan ve Kara Mustafa Paşa Vakfı'ndan olan eser, 1087 H./1676 M. tarihlidir. Kesme taştan inşa edilmiştir.

Paşa Hamamı : Kara Mustafa Paşa tarafından şehrin kuzeyinde yapılan tipik Osmanlı hamamı olan eser, kesme taştan inşa edilmiştir. Kara Mustafa Paşa Külliyesi ile birlikte şehir suyu özel olarak şehrin kuzeyinde bulunan Taşan Dağı'ndan getirilmiştir. Bu su, bütün şehri beslemektedir. Su yollarında yine Kara Mustafa Paşa tarafından özel olarak yaptırılmıştır. Çeşitli yerlerde su maksemi vardır. Bugün bunlar toprak altında kalmıştır. Kara Mustafa Paşanın dört yerde çeşmesi olup, hepsi kitabelidir. 1093 H./1632 M. tarihlidir.

Taşhan : İki katlı kervansaray olan eser, kesme taştan yapılmış olup, Kara Mustafa Paşa Camiinin akarıdır. İki katlıdır.

Bedesten : Taşhan'ın hemen karşısında ve Kara Mustafa Paşa Camiinin doğusunda yer alan eser üç sıra tuğla, bir sıra kesme taştan yapılmış olup, sekizgen kasnaklı dokuz kubbe ile örtülmüştür. Kara Mustafa Paşa Külliyesi'ne aittir.

Dar'ül “Kurra : Küçük Hamam'ın kuzey doğusunda (arkasında), Çatal Sokak 38 numarada, Moloz taştan yapılmış, sıvalı kareden altı yere geçen üst örtüsü kubbeli ve üzeri kiremitli harap bir Darülkurra bulunmaktadır. Etrafı evlerle çevrilidir. İç mekanda bir ocak ve dolap nişleri bulunmakta olup, taban ahşaptır.

Dürrizâde Medresesi : Şeyhülislan Dürrizâde tarafından yaptırılmıştır.Yeri kesin olarak bilinmemektedir. Harmanlar Mahallesi'nde olma ihtimali kuvvetlidir. İleride yapılacak bir sondajda temelleri ortaya çıkacaktır. Rüştiye Mektebi yangını esnasında yanmıştır.

Piri Baba Zaviyesi ve Türbesi : Hacı Balı Mahallesinde, şehrin doğu kıyısında 868 H./1463 M. tarihinde Horasani Piri Baba'ya bir zaviye yaptırılmıştır. Türbesi kare planlıdır. Türbenin güney-doğu alanlığındaki İznik çinileri yer yer dökülmüştür. Türbenin kriptası bulunmaktadır. Zaviye, Bektaşiliğe mensuptur. Budapeşte'de yatan ve türbesi bulunan Gül Baba, Piri Baba ahfadındadır .

Künbet Hatun Türbesi : Baldeken tarzında, takriben XIII-XIV. Yüzyılda inşa edilen eserin, 1939 depremi sırasında kubbe ve beden duvarları yıkılmıştır. Tuğla örülü kaide üzerinde, doğu-batı istikametinde mermer, lahit şeklinde sandukası bulunmakta olup sanduka üzerinde kabartma "Ayet el Kürsi" ibaresi vardır. Kriptası olduğu kanaatindeyiz. Ayet-el Kürsi kabartma yazılı mermer sanduka 1998' li yıllarda çalınmış, interpole haber verilmiş olup, halen aranmaktadır.

Şeyh Abdurrahim Nizameddin Rumi Mezarlığı: Akşemseddin'in arkadaşı olup 1458 de vefat etmiş müderris, şair ve alimdir. Çelebi Mehmed Medresesinde ders vermiştir. Zeyni Tarikatından olup, Hoca Ahmed Yesevi kültüründen feyz almıştır. Bir aşk kütüğünü yaktık, diyar-ı Rum'a attık, beytiyle meşhurdur .

Ahi Keskin Türbesi : Gazi Mahbub Mahallesinde bulunan Türbede iki ahşap sanduka bulunmaktadır. Türbe orijinini kaybetmiş, halk tarafından betondan yaptırılmıştır. Türbe karşısına Kara Mustafa Paşa su getirmiş ve çeşme yaptırmıştır. Çeşme 1682 tarihlidir. XVII. Asırdan önceki bir tarih verilmelidir. (?)


Kiliseler: Şehrin Akropolünde 1950li yıllara kadar duvar kalıntıları ve duvarlar üzerinde freskler bulunan zannedersek zamanın St. Barbara kilisesidir. Yıpranan eski St. Barbara kilisesi yerine 11.08.1909'da Rum Aya Barbara Kilisesi, 17.11.1912 yılında ise Ermeni Protestan Kilisesi inşaat ruhsatını İstanbul Bab-ı Aliden alan alan Ermeni ve Rumların yaptığı Kiliseler olan Doğan ve Şan sinemaları kilise mimarisi örneklerinden olup, Doğan Sineması 2000 yıllarının başında yanmış, beden duvarları sağlamdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilerek konferans salonu haline getirilecektir. Şan Sineması 1957 yıllarında Belediyece restore edilip sinema haline getirilmişse de 1965 yıllarında kapanmıştır.

Merzifon, XVI.Yüzyılda 33 müslüman, 4 gayrimüslim mahallesi olmak üzere 37 mahalleden müteşekkildi. Genelde Alaca Minare ve Harmanlar Mahallesinde azınlıklar yaşardı . Meşhur seyyahımız Evliya Çelebiye göre de Merzifon'da 40 mahalle, 4.000 ev, 600 dükkanlık bir şehirdir , 74 mihrabı ( camisi ) , iki imâreti , toprak kalesi vardır.

19 Receb 1152 H./ 22.10.1739 M. tarihinde Merhum Çelebi Sultan Mehmed Han Vakfı Mütevellisi Hacı Hüseyin, Vakfa ait Merzifon'da Kapan Hanı, Boyahane, Eski Hamam ve Yeni Hamamın harabiyete düştüğü ve tamirinin gerekli olduğu, bunun için de 2.196,5 kuruş Haremeyn Hazinesinde tahsisle 1152 senesi gelirleriyle mahsup ve takas edileceğini belirtmiş, Darüsaaade Ağası Hacı Beşir Ağa da 19 Recep 1152 H./ 22.10.1739 M. tarihinde uygun olacağını belirten yazı yazılmıştır .

Merzifon'daki su tesislerinin II. Viyana kuşatmasını yapan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'ya ait olduğu bilinirdi. Başbakanlı Arşivinde elde ettiğimiz bir evrakta, Paşa suyu adıyla bilinen suyun Çelebi Sultan Mehmed suyu olduğu anlaşılmıştır. 22 Cemaziyelevvel 1265 H./16.04.1849 tarihindeki belgeye göre; Merzifon'da hayrata ( Cami, Çeşme, Hamam ) ve evlere verilen Sultan Mehmed Suyu'nun yetmediği, Ermenilerin Paşa Deresi'ndeki büyük bahçelere su havuzu yaparak, zaten yetmeyen suyun bahçelerde kullanılması ve müdahalelerin yasaklandığı bildirilmektedir. Bu belgeden, Kara Mustafa Paşa'nın Çelebi Sultan Mehmed'in Taşan Dağı'ndan getirdiği suyolunu tevsi ettiği, suyun beklide debisini arttıracak kanallar yaptığı tahmin edilebilir.

Hafız Kaptan tarafından Merzifon'da Fransa Ordusu için ekmek ve peksimet üreten fırın Ermeniler ve Müslümanlar tarafından yağmalanarak tahrip edilmiş , sorumluların ortaya çıkarılması için İstanbul'dan 17 Cemaziyelahir 1272 H./ 24.02.1856 tarihinde yazı gelmiştir . 17.04.1857'de de konu ile ilgili tahkikatın bildirilmesi istenmiştir .

9 Haziran 1898'de Tuggovias A.Thorodie ile Lermidos D. Perdarius, verdiği dilekçe ile Taşan Dağı 2 km. delinerek Bakır Çay Deresinin Merzifon'a akıtılması imtiyazının hususi bir şirket tarafından istenmesi üzerine 23 Rebiulevvel 1316 H./ 11.08.1899 tarihinde Şakir Paşa'nın Nafıa Nezareti ile muhaberesine ait 9 evrak Başbakanlık Arşivi'nde bulunmaktadır. Proje uygun görülmemiştir.

22 Safer 1316 H./ 11.07.1898 tarihinde Merzifon Kilisesi Papazı iken Devlete sadakatinden dolayı Patrikhanece papazlıktan çıkarılan Rahip Zinop'a müracaatı Devletçe maaş tahsisi yapılmıştır .

1.01.1910 tarihinde Ermeniler, Rumlara verilen mezarlığa iki kişinin gömülmesi üzerine iki cemaat arasında gerginlik yaşanmış, Ermeni ve Rumların münakaşası üzerine 2 kişi de yaralanmıştır konu telgrafla İstanbul'a bildirilmiştir.

Yayınlandığı Yer: T.İşBankası Kültür ve Sanat Dergisi, S.5, 1990, s.69-77. ,1990
Yazar : Sadi Bayram
Konuyla İlgili Diğer Başlıklar:
  • Kur'an Ve Bilgisayar-computer Ilişkisi
  • Amasya Uluslararası Alimler Sempozyumu Ardından
  • ?Îdî-zâde -Âkif-zâde Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Sultan ıı. Bayezıd?ın Hattatı, Amasyalı şeyh Hamdullah Kur'an-ı Kerim'i Ve Bir Hâtıra
  • ?Îdî-zâde (- âkif-zâde) Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Osmanlı Döneminde Latin Harflerine Geçiş çalışmaları
  • Mühr-ü Süleyman Ve Türk Kültürü
  • Izgü Mescid
  • Taceddin Sultan Ve Evradı
  • çift Başlı Kartal
  • Türk Kültüründe ölüm
  • Bâki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedâdır
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Bosna- Hersek Ve Balkanlarda Vakıf Kültür Izleri
    (seminer Konu?mas? )
  • Ahlat Vakıfları
  • Selçuklu Kervansaraylarının Turizme Açılması
  • Hasan Paşa'nın Vakfı, şeyhülislÂm Ankaravi Mehmed Emin Efendi Vakfiyesi, Ve Ankara Sulu Han HikÂyesi
  • Yemen Fatihi Gazi Sinan Paşa Vakfiyeleri, Tezyinatı Ve Türk Süsleme Sanatındaki Yeri
  • Yakın Tarihimizde Merzifon, Merzifon Anatolian Koleji
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Türk Hat, Yazı-resim, Cilt Ve Tezhip Sanatı Ile Ilgili
  • Vakıflar Dergisi Makaleler Fihristi ( 27. Sayıya Kadar )
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Sultan ıı. Mahmud'un Vakfiyelerindeki Tezyinat
  • Maniheizm Doğuşu, Gelişimi Ve Tesirleri
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkında Yönetmelik
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Türk'ün Yolu Nereye Gidiyor
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Osmanlı Devleti Hakkında Bir Kronoloji Denemesi
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphrodosıas'ı ( Tisan )
  • Anadolu Turk - ıslam Sanatında Bazı Yapılar Ve Kronolojıye Aıt Katalog Denemesı...
  • Türk Kültüründe ölüm !
  • Büyük Türk Düşünürü Hacı Bayram-ı Veli Ve Akkoyunlu Uzun Hasan'ın Ankara Hacı Bayram Türbesi'ne Vakfettiği H
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Anadolu'da Ilk RufÂiler Ve Hz.zeynel Abidin Ali Er-rufÂi El-abdali El-kayserani Soyuna Ait Bir Deneme Anad
  • Osmanlı Döneminde 1899 -1920 Yıllarında Istanbul Camilerinden çalınan çiniler
  • Peygamberler şehri Tarsus Ve Tarsus'da Bir özbek Vakfı
  • Başkent Ankara'nın Ihtiyacı Olan Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak ?
  • Ankara Ulus Semtinde Türk Vakıf Araştırma Merkezi'nde 15.11.1998 Tarihinde Hali Sergisi Açılış Konuşması
  • Prof.dr. Albert Gabriel'e Ait Bazı Belgeler
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ahilik Ve çıraklık Eğitim Ve öğretim Vakfı
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Cumhuriyet'in Derinliklerinden Hatıralar : Eski Ankaralılardan Dostum Sayın Nurettin Daş Ile
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphorodisias'ı ( Tisan Yapı Kooperatifi )-anatolıan : The Cradle Of Cı
  • Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve
  • Bektaşi Nutku (kendini Bil Ki, Tanrıyı Bilesin)
  • Kültürümüzde Hoşgörü
  • Fatih Sultan Mehmed'in Eyüp Sultan Külliyesi Vakfiyesi
  • Hicaz Demiryolları Ve Vakıflar
  • Mostar Köprüsü Restorasyonu Hakkında Ilk ön Rapor
  • Atatürkün Vakıflar Hakkındaki Konuşmalrı
  • Selçuk-name
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Konyadaki Esk; Eserler Hakkında Atatürkün Başbakan Ismet Inönüye Telgrafı
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ord.prof.dr. Ahmed Süheyl ünver
  • Türk Kültürü Ve Yoksulluğu Ortadan Kaldırmak Için
  • Istanbul'un Fethine Kadar Beylik Dönemi Vakfiyeleri
  • Kıbrıs, Gürcistan, şirvan Fatihi Lala Mustafa Paşa'nın 1563 Tarihli Vakfiyesi
  • Vakıf Arazilere Ve Gayrimenkullerine Tecavüz Ve Düşündürdükleri
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Tekke Ve Zaviyelerin Kapatılmasından Sonra Taşınır Kültür Varlıklarının Korunması Ile
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan 1783-1810 Tarihleri Arasında Işlem Görmüş Bir Mühür Tatbik Deft
  • Türk Kültürünün Temeli Vakıflardır
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Eyüp Sultan Türbesi'nde 1919-1920 Tarihlerinde Yapılan
  • Merzifonlu Hacıbayramoğlu Maden Mühendisi Mehmed Akif Efendi
  • Selçuklu Tarihi, Selçuk Adı
  • Cumhuriyet Dönemi Kültür çınarlarından : Mahmut Akok
  • Mardin Vakıfları,imam Zeynel Abidin'in 1158 M. Tarihli, Ve
  • Tarihte Türk Adı Ne Zaman Ortaya çıktı ?
  • Sahib Ata Fahrü'd-din Ali'nin Konya Imaret Ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri
  • Phil.dr.hamit Zübeyr Koşay
  • Bulgarlar'ın Antik Başkenti Bulgar şehrindeki Islam Dönemi Mimari Eserlere Ait Panorama
  • Taşınır Kültür Varlıklarımızın Korunması Ve Yasa Dışı Trafiğinin önlenmesi
  • Ragıp Efendi'nin 1913-1922 Yılları Sibirya Ve Türkistan
  • Istanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde Bulunan Tılsımlı Iki Gömlek Ve Kültürümüzdeki Yeri
  • Niksar Vakıflarına Genel Bir Bakış
  • Gazi Yahya Paşa'nın 1506 Tarihli Vakfiyesi
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Kanuni Sultan Süleyman'ın Oğlu şehzade Mehmed'in 1548 Tarihli Vakfiyesi, Hududnamesi Ve Türk Sanatındaki Yeri
  • Merzifon, çelebi Sultan Mehmed Vakfı üzerine Bazı Belgeler
  • Hayat Ağacı, Kültürümüzdeki Yeri, önemi Ve Mitlerin Ardındaki Gerçek
  • Türk Kültürünün Izleri üzerinde Araştırmalar: Etrüskler'in Ilk Vatanı Anadolu Mu? : Truva Savaşı Ve Etrüskler
  • Yıldız çini Fabrikasına Ait Birkaç Vesika
  • Selçuklu Vakfiyeleri üzerine Bazı Düşünceler
  • Xıv. Asırda Tezhiblenmiş Beylik Dönemine Ait üç Kur'an Cüzü
  • Baki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedadır
  • Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 700. Yıldönümü Münasebetiyle: Sultan ı.mahmud'un Orjinal Iki Vakfiyesi
  • ııı. Selim'in Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve Türk Süsleme Sanatına Batı Sanatının Tesirleri
  • Osmanlı Dönemi Bazı Vakfiyelerin Hayır şartlarından Damlalar !
  • Bektaşilik Ve Masonluk
  • Minyatürle Ilgili Seçilmiş Bibliyografya
  • Kaynaklara Göre Güney-doğu Anadolu'da Ptoto- ön Türkler
  • çelebi Mehmed Vakfı Arazisi üzerine Kurulan Merzifon Anatolian Koleji Ve Hastaneye Ait Bilgiler
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Safranbolulu Izzet Mehmet Paşa Vakfiyesi Ve Kütüphanesine Ait Tezyinatlı Iki Kur'an-ı Kerim
  • Istanbul Depremleri Ve Mimar Koca Sinan'ın Bilinmeyen Bazı Teknikleri
  • Merzifon'da Bilinmeyen Br Türbe '' Künbet Hatun ''
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkındaki Yönetmelik
  • Bitlis Vakıfları Ve Vakıf Eski Eserleri
  • Vakıf Eski Eserlerin Yeni Koruma Politikası
  • Sultan ııı.osman Vakfiyesi, Tezyinatı, Cilt Sanatı Ve Türk Kültüründeki Yeri
  • The Deed Of Foundatıon Of Sultan Osman The Thırd, ıts Embellıshments, Bındıng And ıts Place ın Turkısh Culture
  • Hacı Bektaş-ı Veli, Merzifon'da Piri Baba, Budapeşte'de Gül Baba Ve Bazı Bektaşi Vakıfları
  • Nurbanu ( Atik ) Valide Sultan'ın Istanbul-üsküdar'da 1582 Tarihinde Tesis Ettirdiği Vakfiyesi
  • Girit Defterdarı Rıdvanzade Hacı Mehmed Efendi Oğlu Ali Efendi'nin 1748 Tarihli Vakfiyesi Ve Tezyinatı
  • Bir çınarın Ardından... Yılmaz önge Dostumuz Hakkında Kısa Anekdotlar...
  • Beyhan Sultan Vakfiyeleri Ve Tezyinatları
  • Beypazarı Vakıflarına Genel Bir Bakış Ve Beypazarı Sadr-ı Azam Nasuh Paşa Hanı
  • Türk Kültürü Ve Biz
  • Bulgaristan'da Bulunan Osmanlı Vakıflarıdan Bir Demet
  • Bulgaristan'da Müftü Yardımcısı Yetiştiren Bir Vakıf Kuruluşu: Nüvvap
  • Ladik Ve Seyyid Ahmed-i Kebir Er-rıfai Hazretleri
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Halı Müzesi'nde
  • Bektaşi Nutku
  • Balkanlar Ve Kosova Facıası
  • Cumhuriyet'in Kuruluşunun 90. Yılında Başkent Ankara:
  • Istanbul Fethinin 555. Ayasofya'nın Müze Olmasının 74. Yıldönümü Vesilesiyle:
  • Atatürk'ün Vakıflarla Ilgili Sözleri
  • 893 H / 1488 M. Tarihli Akkoyunlu Yakub Han Vakfiyesi
  • Komünizmin Sembolü Lenin Yıkıldı, Sıra Bizans'ı Dize Getiren Fatih Sultan Mehmed'e Mi Geldi ?
  • Afganistan Tarihine Kısa Bir Bakış Ve Türk Subaylar Eskden Olduğu Gibi Milenyumda Da Afganistan Ordusunun EğitimÄ
  • Ayaş Vakfiyeleri üzerine Bir Deneme
  • Hacı Bayram-ı Veli Ve Tarıhe Bağlılık
  • Amasya-taşova- Alparslan Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan Er- Rufâi'nin 655 H./1257 Tarihli Arapça Vakfiyesi Tercümesi Ve
  • Birgi Ulu Camii Içşn 1327 M. Tarihinde Yazılan Kur'an
  • Ankara'da Roma Anıtı- Res Gestae
  • A N " Akhi " Genealogical Tree
  • Milenyum Ruyası: Osmanlı Devleti'nin 700 Kuruluş Yıldönümü Ve Düşündürdükleri üzerine Bir Deneme
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Kendinden Desenli üzeri Yazılı Iki Kumaş
  • Kur'anda Yol Gösterici Ayetler
  • Osmanlıda Resi Ilk Müze Adı Ne Zaman Ortaya çıktı?
  • Amasya Vakıflarına Toplu Bakış
  • Izmir Bahri Baba Eski Musevi Mezarlığı
  • Anadolu'da Xııı. Yüzyıl Başlarında Bir Rufâi Zaviyesi
  • Glazed Tles Stolen From ıstanbul Mosques Between 1899-1920 Ottoman Period
  • Sultan ıı. Abdulhamid'in 1888 Tarihli Vakfiyesi Tezyinatı Ve Osmanlı Imparatorluğunda Ilk Toplu Konut Projesi
  • Tokat Vakıfları
  • şehirciliğe Katkısı Olan Kadınlar: Istanbul _üsküdar- Toptaşı, Nûrbânû ( Atik Valide ) Sultan Külliyesi
  • Türk Hâkimiyeti Döneminde Merzifon Mezarlıkları
  • Anadolu'da Xııı.y�zyıl B�r Rufa� Zav�yes�
  • Hayatını Vakıflara Vakfeden Y.mimar -mühendis Prof.dr. M. ılmaz önge
  • Başbakan Ismet Inönü'nün Cami,mescit Ve Diğer Vakıf Eski Eserlerin Korunmasıyla Ilgii Bütün Bakanlıklara Ve Genel Müdürlüklere G
  • EvkÂf-ı IslÂmiye Müzesi'nin Kuruluşu Ve Yönetmeliği
  • Giresun Ili Vakıflarına Toplu Bir Bakış
  • Türk-islam Yapılarında Kronoloji Denemesi
  • Merzifon Tarihinden Yapraklar
  • Momumentum Ancyranum-res Gestae- Ankara Yazıtı-augustus'un Yaptı?ı ??ler
  • Bayramlu Beyliği (hacıemiroğulları )
  • Osmanlı Devletinde Vakıflar Ve Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakfiyeleri
  • Kur'an Ve ılım
  • Kur'anda Yol Gosterici Ayetler
  • Kur'an'ı Kerimdeki Cinle Ilgili Ayetlerin Tamamı
  • Kur'an-ı Kerim'ın Arapca ındırılmesı ıle ılgılı Ayetler
  • Xıı-xııı.yüzyıl Türk Hamamları
  • Tanrı Ve Yazğı
  • Balkanlar Ve Kosova Faciası
  • Amasyalı Meşhur Eski Devirdeki Tarihçiler
  • Başkent Ankaranın Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak
  • Anadolunun Gobegınde 1229 Tarıhlı Tascı Ustalarının Dantel Gıbı ısledıgı Dıvrıgı Ulu Camı Ve Darussıfası
  • Merkez Efendının Mursıdı Merzıfonlu Sunbul Sınan
  • Merzıfonlu Tarıhcı ısmaıl Hamı Danısment
  • Amasyalı Tarıh Ve Cografyacılar
  • Milli Kütüphane'nin Dire?i Dr. Müjgan Cunbur 85 Ya??nda
  • Bektasılık Ve Tasavvuf
  • Alev?lerde Nas?p Alma Tören?
  • Asker? Kat?p Hafız ?brah?m Ethem Efend?’nin Eyüp Sultan Türbes?ne A?t Nukut Vakf?yeler? - Türkiye Vak?flar Bank.özelle?tir
  • Tar?kat-ı Rufaî ( Anonim )
  • Türk Tezh?p San'atına Genel B?r Bakı?
  • Sultanahmet Halı Müzes? Ve Vakıflar
  • Tokat Vakıfları
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  •