TÜRK-İSLAM KÜLTÜR VE MEDENİYETİ - TURK'S AND ISLAMİC CİVİLİZATİOAN, FOUNDATİONS, ART,HİSTORİCAL ART, HİSTORY
ANADOLUNUN GOBEGINDE 1229 TARIHLI TASCI USTALARININ DANTEL GIBI ISLEDIGI DIVRIGI ULU CAMI VE DARUSSIFASI

ANADOLU?NUN GÖBE??NDE 1229 TAR?HL? TA?CI USTALARININ
DANETEL G?B? ??LED??? B?R ESER?:

Divri?i Ulu Camii ve Dar?ü??ifas?


Sadi BAYRAM-Erdo?an TAN


Türk kültür ve medeniyeti as?rlar boyu bat? medeniyetine kültür bak?m?ndan büyük hizmetler etmi?, Rönesans ve re form hareketlerine manivela olarak ayd?nl??a ç?kmas?na amil sebeplerden biri olmu?tur.

Misal olarak Hacl? Seferleriyle Anadolu ile tan??an Bat?, Orta-Do?u kültürlerinden ald??? Ahilik, Bekta?ilik ve benzeri konu?lar? kendi H?ristiyan ve Musevi kültürü ile yo?urarak, bir filiz meydana getirmi?, bunu geli?tirip-büyüterek karde?lik-dostluk cemiyeti olarak dünya kültürüne arma?an etmi?lerdir.

Asl?nda Mezopotamya, Anadolu kültürleri Yunan ve dolay?s?yla Roma medeniyetine intikal etmi?, daha sonra bu kültürler Ordo up Chao,dalgalanma ve durulma prensibine parelel olarak alevleri sönmü?, bu kültürler ?slâmi bilginlerce Arapçaya tercüme edilmi?, bu kültür Endülüs Emevi Devleti vas?tas?yle Granada?ya gitmi?, orada tekrar Latinceye çevrilerek , Haçl? Seferleri dolay?s?yla ald?klar? kültürle birle?tirerek Rönesans ve Reform hareketlerinin do?mas?na vesile olmu?tur.

Türkler Anadolu?ya 1071 tarihinde ikinci kez geldi?i tarihlerde dini ho?görü ve toleranslar? oldukça yüksekti.. XIII. as?rdan itibaren içtihat kap?lar? kapand??? için, bugünkü taassuba dü?üldü?ü bir gerçektir. Bunda ekonominin de büyük pay? vard?r. Zira Anadolu Selçuklular? döneminde tarihi ?pek Yolu?nun iki aya??ndan biri, Erzurum, Sivas, Ankara, Eski?ehir, ?stanbul, Edirne?ye ç?kar, di?eri ise, Mardin Diyarbak?r, Urfa, Adana, Hatay yolu ile Akdeniz?e ula??r. Bir di?eri de buradan Kayseri Konya, Antalya veya ?zmir vas?tas? ile yine limanlara ula??r. Kervanlardan al?nan vergi; kervansaraylarda , hanlarda konaklayan tüccarlar?n harcad??? para ile halk da zenginle?mi?tir.

Bilinmeli ki, kervanlardan al?nan bu vergi, bugünkü tabirle bir nev?i sigorta anlam?nda olup, kervanlar?n haydutlara kar?? soygunundan, emniyetinden sultanlar sorumluydu.

Kazan?lan bu servet zaman içinde kasalarda birikmemi?, halka dönmesi için Anadolu?nun imar?na, kamu hizmetlerine harcanm??t?r. ??te bunlardan biri de bugün Sivas ili, Divri?i ilçesinde bulunan 780 y?ldan beri tabiat ?artlar? olan kar, ya?mur, tipi, a??r? so?uk ve neme kar?? direnen Divri?i külliyesidir.

Mengüçeko?llar? Beyi ?ehin?ah o?lu Süleyman ?ah o?lu Ahmet ?ah taraf?ndan 1228-29 tarihinde tamamlanan Divri?i Ulu Camii ve Dar?ü?-?ifa kompleksi , ?ehrin geli?mesini, ovaya inmesini temin maksad?yla, ?ehir surlar?n?n d???na, kalenin kuzey-do?u yamac?na yaslanarak in?a edilmi?tir. Dar?ü?-?ifaya e?inin ad? olan Turan Melik ismi verilmi?tir. Selçuklular?da ve Osmanl? medeniyetinde Dar?ü??ifa, ?ifa evi anlam?nda, günümüzde hastane manas?na gelmektedir. Biti?ik nizamda, Dar?i??ifa ile Camiin k?ble duvar? aras?ndaki orta mekâna da pirizmatik külahl? türbe yap?lm??t?r.

Eserin mimari Mu?is o?lu Ahlatl? Hürrem?ah?t?r. Eserde alt? önemli kitâbe bulunmaktad?r . Birinci kitâbe Camiin do?u kap?s? olan ve Sultan?n ve protokolün Hünkâr Mahfeline girdi?i küçük ?ah Kap?s? üzerinde Kur?an 40./16. âyeti yer al?r ve Ahlatl? Nakka? Ahmed?in eseri oldu?u san?lmaktad?r. Kap? yamaca bakt???ndan, zaman içinde, as?rlar sonra kap? onü yamaçdan gelen molozlarla dolmu?, kap? e?i?i yükseltilerek günümüzde pencere haline dönü?türülmü?tür. Hünkâr Mahfelinin ceviz a?ac?ndan yap?lm??, 57x57 cm. ebad?nda, 1,5 cm kal?nl???nda, her birinin oyma motifleri farkl?, baz?lar? boyal?, mahfel korkuluklar?ndan bir k?sm? Vak?flar Genel Müdürlü?ü Müzelerinde bulunmaktad?r.

?kinci sanatkâr kitâbesi Cami içi mihrap önü kubbesinin oturdu?u, bat? taraftaki kemerin kilit ta?? ( yerden 8.30 m. yüksekte ) yak?n?nda dikdörtgen çerçeve içinde Arapça ?? ?mar eden Mu?is o?lu Ahlatl? Hürrem?ah ?? ibaresi okunur.

Üçüncü usta kitâbesi minberin sol taraf?, yani do?u taraf?nda onikigen y?ld?z ( evreni, 12 imam? sembolize eder) içinde ?brahim o?lu Tiflisli Ahmet Arapça ibare okunmaktad?r. Minber, ceviz a?ac?ndan yap?lm?? olup, çivi kullanmadan birbirine geçme usulu ile yap?lm?? olup, 782 y?ld?r sa?laml???n? korumaktad?r. Üzerinde hadis yaz?l? hat olup, oymalar? nefistir.

Dördüncü kitâbe ah?ap minberin bat? yüzünün alt taraf?nda hadis yaz?l? ?eridin ortas?nda, ku?ak üstünde ?? Mehmet ?? ismi okunmakta ve hattat oldu?u san?lmaktad?r.

Camiin içinde be?inci sanatkâr kitâbesi, mihrap duvar?nda, minberle bat? duvar? aras?nda, s?va üzeri boya ile yaz?lm?? âyet ku?a??nda, ucu palmetli bir kartu? içinde ?? Mehmet o?lu Ahmet ?? bu ku?a??n nakka?? ve hattat? olmal?d?r.

Alt?nc? sanatkâr kitâbesi ; Dar?ü??ifa cümle kap?s? kar??s?ndaki ana eyvan?n gerisindeki tonoz kemeri alt?nda, iki ta? üzerinde ?? Ahlatl? Hürrem ?ah ?? ad? okunmakta ve Dar?ü??ifa?n?n da mimar? oldu?u ortaya ç?kmaktad?r.

Sanat tarihi aç?s?dan önemli bir eser oldu?u için, Y?lmaz Önge- ?brahim Ate?- Sadi Bayram taraf?ndan 1978 y?l?nda haz?rlanan yap?l???n?n 750. Y?l? Hat?ra Kitab? ile Vak?flar Genel Müdürlü?ü taraf?ndan yap?lan resmi bir müracaatla, UNESCO taraf?ndan kültürel miras aday? olarak belirlenmi?, yap?lan inceleme sonucu 06.12.1985 tarihinde Unesco taraf?ndan dünya kültürel miras? olarak tescillenmi?tir.

Cami ve Dar?ü??ifa neden bu kadar önemlidir sorusuna ?u kar??l?k verilebilir: Camii, Dar?ü?-?ifa ve Türbeden müte?ekkil kompleksin dört kap?s? bulunmakta olup, hepsi birer dantel gibi i?lenmi?, Avrupa?da Gotik ve Barok üsluplar yokken Anadolu?nun göbe?inde iki de?i?ik üslup tek eserde, en güzel ?ekilde ortaya ç?km??t?r. 1978 de taraf?m?zdan yerinde yap?lan incelemelerde, Dar?ü??ifa alt s?ra ta?lar?nda pergel ve çizim izleri o tarihlerde gözle görülebiliyordu?Asl?nda bu izler bize külliyenin dekorasyonunun tamamlanmad??? izlenimini de vermektedir.

Ulu caminin giri? kap?s? kuzeydedir ve sanat tarihi literatüründe ??Barok Kap? ?? olarak an?l?r. Barok üslup, Avrupa?da XVII. As?r ba?lar?nda görülmeye ba?lar. Halbuki 471 sene önce Anadolu?da vard?r. Ayr?ca plastik diyebilece?imiz hayat a?ac?n?n derin kabartma ve palmet dallar?, geometrik geçmeler, güne?, ay motifleri portalin tac k?sm?na kadar yükselmekte olup, fevkalâde güzel i?lenmi?tir. Sanki ta?tan yapraklar f?rlam?? gibidir.

Giri? kap?s?n?n üzerinde büyükçe bir rozet olup, onun üzerinde bordürlerden sonra tek sat?rl?k Arapça bir kitâbe ku?a?? olu?turulmu?, ?? Bu cum?a mescidinin yap?lmas?n?, Allah??n r?zas?n? kazanmak maksad?yla Allah??n rahmetine muhtaç kul, Süleyman ?ah o?lu Ahmed ?ah-Allah saltanat?n? ebedile?tirsin- 626 ( H.) tarihinde emretti??.
Onun üzerinde ni? kemeri nihayetinde üç sat?rl?k yine Arapça ?? Cami in?as?n?n mü?hminler emirinin saltanat orta?? ve Sultan?ül-Azâm, Alâ?üd-dünya ved-din Keyhüsrev o?lu Keykubad??n hükümdârl??? zaman?na rastlad??? ?? ifade edilmektedir.

Külliyenin duvar?n?n Kuzey- do?u üst kö?esinde de, saça?a yak?n yerde belki bir deprem sonucu çökme veya bir onar?m yap?lm?? 1325 / 1907 tarihi konmu? ve ta?c?l?kla ilgili gönye, mad?rga, keski,çekül, gibi aletlerin ?ekilleri çizilmi?tir

Külliyenin Camiye aç?lan Bat? kap?s?, Avrupa literatüründe ta?lar?n bir dantel gibi i?leni?ine uygun olarak Tekstil Kap? ad? ile an?lmaktad?r. Kap?n?n sa??ndaki ni?te hakimiyet senbolü olan çift ba?l? kartal figürü, solundaki ç?k?nt?da ve yan?nda bat? duvar?nda do?an figürleri yer almaktad?r.

Kap? üzerindeki üç sat?rl?k kitâbede ise : ?? Bu mübârek cum?a mescidinin binas?na ilk olarak, Allah-ü Teâlâ?n?n r?zas?n? kazanmak için , zaif, Allah??n rahmetine muhtaç, kul müminler emirinin yard?mc?s?, ?ehin?ah o?lu Süleyman ?ah??n o?lu Ahmed ?ah- Allah saltanat?n? ebedile?tirsin ve ?an?n? kat kat eylesin, 626 (H.) senesinin aylar?ndan birinde ba?latt? ?? ifadesi yer almaktad?r.

Külliyenin Bat? cephesine, yani ?ehre bakan di?er bir kap? ise Darü?-?ifa giri? kap?s?d?r. Gotik mimarisinin Avrupa'da 1364'lerde ortaya ç?kmas?na kar??n 1229?da Anadolu?nun göbe?inde Avrupal?lar?n Gotik mimari dedi?i üslubu görmekteyiz.

Dar'ü?-?ifa?n?n giri? kap?s? olan Gotik üsluplu kap?, dünya ve uzaya bir bak??? remzeder. Üst k?s?mdaki gök kubbe ve y?ld?zlar kainat? sembolize eder ve kainat?n bütün y?ld?zlarla birlikte dünyay? kubbe ?eklinde kucaklad???n?, bütün hastal?klara deva olaca??n?, tabiatta her hastal???n bir ilac? olaca??n? vurgular..

Dar?ü??ifa portali, Camiin Bat? kap?s? ve Kuzey kap?s? gibi kendi dik eksenine göre simetriktir. Kap? giri?inin iki yan?nda sahte ni? vard?r. ?ç içe geçmi? iki kemer, sanki iki?er sütuna dayan?r. Sütunlarda ay ve güne? sembolizmas? içinde rozetler, taç kap?n?n tepe noktas?ndan a?a??ya yar?m kemer içinde y?ld?zlar ve dolay?s?yla uzay simgelenmi?, onun alt?ndaki pencere bo?lu?unu sahte bir sütün sanki ikiye ayr?lm??t?r. Sa?daki ay içindeki rozette Mühr-ü Süleyman da bulunur. Sahte sütün pencere önündeki bir heykeli and?r?r.

Onlar?n alt?nda yine üç sat?r halinde Arapça kitabede ?? Bu mübârek dar?ü??ifan?n imâr?n?, Allah??n r?zas?n? kazanmak için, adil melike, Allah??n aff?na muhtaç, bahtiyar hükümdâr , Fahreddin Behram ?ah??n k?z? Turan Melek- Allah onun bu eserini kabul etsin. Amin .626?n?n aylar?ndan birinde emretti ?? ibaresi bulunmaktad?r.

Kitâbenin alt?nda ise dokuzlu küçük rozetlerle tezyin edilmi? bir bölge ve alt?nda giri? kap?s? yer almaktad?r. Kitabe ile birlikte giri? kap?s?n? iki kolon gibi bir yüzeyde yine derin i?lemeler ve hayat a?ac? yer al?r. Cenneti simgeler.

Dar?i??ifan?n zeminde labirentvari k?vr?mlar içinde küçük su arklar? ve küçük bir havuz mevcuttur. Bu arklardan amaç akan suyun ??r?lt? sesi ile hastal?klar?n tedavisidir. 1229 miladi tarih dikkate al?nd???nda t?bb?n o tarihte ne derece ileride oldu?u gerçe?i dikkat çekicidir. Günümüzde baz? musiki makamlar?n?n baz? hastal?klara iyi geldi?i konusunda üniversitelerde ara?t?rmalar vard?r. ?stanbul Cerrahpa?a T?p Fakültesi?nde bunun bir örne?i bulunur. Musiki ile tedavi, Amasya Bimarhanesi ve Edirne Sultan II. Bayez?d Külliyesi?nde de uzun sure kullan?lm??t?r.

Orta mekan?n yanlar? iki katl? olup, ikinci kat?n e?itime yani ö?rencilere, alt k?sm?n ise poliklinik hizmetlerine tahsis edildi?i, küçük odalar?n ise, ilaç depolar?na ve idarecilerin kullan?m?na ait oldu?u dü?ünülebilir.

Divri?i Ulu Camii?nin Ahmed ?ah??n e?i Turan Melek ad?na yapt?r?lan Dar'ü?-?ifas? Gotik kap?s?n?n sa??nda ve solunda melek tasviri vard?r. Zaman içinde yan sutunlar?n üzerindeki tasvirler XIX. as?r ba?lar?nda k?r?lm??, sol sütün alt k?sm?ndaki tasvir ise birazc?k kendisini korumaktad?r.

?slamiyette resmin yasakland???na ait Kur?an-? Kerim?de herhangi bir âyet yoktur. Baz? hadislerde resmin yasakland???n? görürüz. ?slâmiyette XIII. as?rdan itibaren içtihad kap?s?n?n kapanmas? bugünkü taassub ortam?n? yaratm??t?r. Anadolu Selçuklular??nda ho?görü ve tolerans o kadar geni?ti ki; Divri?i Dar?ü??ifas??n?n giri? portalinin sahte sütünün iki yan?na melek tasviri rölyefi yap?labilmi?, sütun aya??na da yine benzer rölyef gizlenmi?tir.

?lhanl? dönemi eseri Ni?de Hüdavent Hatun Kümbeti tezyinat?nda insan ve hayvan figürü bulunmaktad?r. Kayseri Döner Künbette kartal, Diyarbak?r Kale surlar?nda bo?a, arslan, kartal fügürü oldu?unu biliyoruz. Sivas Sahip Ata Fahrüddin Ali?nin 1264 y?l?nda yapt?rd??? Gökmedrese?de taç kap?s? solunda karma??k hayvan motifleri vard?r. Köprülerde güç ve kuvvet sembolü öküz ba??, yine arslan, kervansaray ve hanlarda koruyucu olarak ejder, y?lan figürleri bulunur.

Çinili sandukas? ile Turan Melike?nin Türbesi Cami?nin güney ( k?ble duvar? ) önünde, Darü??ifa?n?n ise kuzey k?sm?nda yer almaktad?r. Sandukadaki turkuaz çinilerde ?? Ya Allah?? ibaresi vard?r . Sadedir. Ahmet ?ah ve e?i Turan Melik yatar. Prizmatik külah? ile uzaktan bak?ld???nda öncelikle kendini gösterir.

Kompleksin tonoz ve kemerleri de ayr? bir çal??ma konusu olup, bugün hâlâ sa?lam olarak durmakta, baz? ta?lar hafif oynam?? bulunmaktad?r.

Caminin - külliyenin ta? tonoz dam? üstü künk ve onun da üzeri, bölgede çok kar ya?mas? nedeniyle, iklim ?artlar? gere?i kil toprakla örtülü iken 1940?da Müzeden koruma amaçl? gelen eserleri koruma amaçl? olarak yenilenmi?, 1966 y?l?nda ba?layan restorasyon esnas?nda, toprak dolgu kald?r?lm?? ve saç örtü yap?lm??t?r. Bu önlemlere kar??l?k ak?nt? ve ta?taki nem ve tuzlanma daha da ço?alm??;zeminde direnaj yap?lm??, ba?ta Ba?bakanl?k Vak?flar Genel Müdürlü?ü olmak üzere; Orta Do?u Teknik Üniversitesi?nin, Unesco yetkililerinin, ?talyan restoratörlerin, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi?nin, Kültür Bakanl???n?n, Çekül Vakf? , Mimar Sinan Üniversitesi?nin 1970'li y?llardan bugüne kadar ( 2009) çabalar? yetersiz kalm??, i?e yarar bir çare bulunamam??t?r. Bu arada külliye ile ilgili olarak ikisi taraf?mdan düzenlenen, di?eri de Orta Do?u Teknik Üniversitesi Restorasyon Bölününce düzenlenen ve i?tirak etti?imiz sempozyumlar yap?lm??t?r.

Kanuni Sultan Süleyman zaman?nda Külliyenin kuzey-bat? kesimi bir deprem geçirmi?, Camiin kuzey-bat? kö?esinin y?k?ld??? san?lmakta, Kanuni Sultan Süleyman taraf?ndan buraya minare eklendi?i 973 H./ 1565 M. tarihi gövdesindeki kitâbeden anla??lmaktad?r.

Divri?i Ulu Camiin görevlilerine verilecek ücret de dü?ünülerek çe?itli mülkler vakfedilmi? ve vakfiyesi de H. 641/ M. 1243 y?l?nda yap?lm??t?r .


?kinci Dünya Sava???nda ?stanbul Topkap? Saray?nda, Milli Saraylarda bulunan baz? nadide eserler, küçük ve gözden ?rak bir kasaba olan Divri?i Ulu Camii ve Dar?i?ifas??nda harp sonuna kadar muhafaza edilmi?tir.

Sonuç olarak;Anadolu Selçuklu ve ?lhanl? Dönemi mimari eserlerine bakacak olursak, Erzurum ( Hatuniye-XIII.Yüzy?l sonu muhtemelen 1270-1291 aras? ) Çifte Minareli Medrese, Sivas Gökmedrese ( Sahip Ata Medresesi,1271), Sivas Keykavus ?ifahanesi, Amasya Bimarhanesi 1308, Kayseri Hunat Hatun Külliyesi 1236-37, kayseri hac? K?l?ç Camii ve Medresesi 1275, Konya ?nce Minareli Medrese ( Sahip Ata Dar?ül-Hadisi, 1260-72 ), Konya Sahip Ata Camii Taç kap?s? 1258, gibi eserlerle mukayese imkan?na sahibiz. Osmanl? dönemi döneminde ise sadeli?e ve d??a de?il içe dönmeyi görüyoruz. Ekonominin de elbetteki bu eserlerin yap?l???nda önemli bir rolü oldu?u da unutulmamal?d?r.

DİPNOT :
Sadi Bayram, Mukaddes Kitaplara Göre Hz. Nuh?un Gemisi, Güney-Do?u Anadolu?da Proto-Türk ?zleri üzerine Bir Deneme, X. Türk Tarih Kongresi, 22-26 Eylül 1986, Ankara, Kongreye Sunulan Tebli?ler, Ankara 1991, C.III,s. 919-938, Where Was The First Homeland of Turks ( Trace of Noah?s Ark on the South-East Anatolia Proto-Turks?s, s.939-940.Kaynaklara Göre Proto-Türkler,
Sadi Bayram, Kervansaraylar?m?z, Milli Kültür, Kültür Bakanl??? Yay?nlar?, S.8, A?ustos 1977, s.40-46.
Max van Berchem-Halil Edhem;Materlaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum, I, Cairo 1910, s.70-86., Pl..V-XLVI.; Albert Gabriel; Monuments Tuscs d?Anatolie, C.II, Paris 1934, s. 174-188.PL. LXIV-LXXVII.; Ali Saim Ülgen; Divri?i Ulu Camii ve Dar?ü??ifas?, Vak?flar Dergisi C.V, Ankara 1962, s.94-98.; Celal Esat Arseven, Türk Sanat? Tarihi, ?stanbul 1956, s.102-105.; Suut Kemal Yetkin, Divri?i Ulu Camii, ?slam Mimarisi, Ankara 1949, s.169-175.; Do?an Kuban, The Mosque And Hospital At Divrigi And The Orgin of Anatolian-Turkish Architecture, Anatolica, II, 1968, pp.122-129.; Yollande Crowe , Divrigi:Problems of Geoegraphy History And Geometry.The Art of Iran And Anatolia From The 11 the to 13 th Centruy A.D. Colleques on Art And Archaeology in Asia, No.4, 1974., s.28-39.; Semavi Eyice, Anadolu?da Türk Mimarl?k Sanat?n?n De?i?ik Bir Eseri Divri?i?de Ulu Cami, ?lgi Dergisi, S.20, 1975, s. 7-12.; Hilmi Arel, Divri?i Ulu Camii Kuzey Portalinin Mimari Kurulu?u, Vak?flar Dergisi S.V, 1962, s.99-111.
Y?lmaz Önge; Divri?i Ulu Camii ve Dar?ü??ifas?ndaki Usta ve Sanatkâr Kitâbeleri, Divri?i Ulu Camii ve Darü??ifas? yap?l???n?n 750.Y?l? Hat?ra Kitab?, Ankara 1978, s.51-52.
Kur?an, 40/16 âyetin bir k?sm? :??Tek ve kahhar olan Allah??n mülkü ?? ibaresi ve Amel-i Ahmed
Y. Müh.Mimar Y?lmaz Önge, Divri?i Ulu Camiinin Hünkâr Mahfeli, Önasya Mecmuas?, C.5, S. 49, Eylül 1969, s. 10-11.
Kitabesinin tercümesine göre: Büyük Sultan, en büyük hakan, dinin ve dünyan?n yard?mc?s? , Sultan Olcaytu Muhammed ( Allah, onun saltanat?n? ve büyük hatun, büyüklerin kraliçesi Ildus Hatun?un ?eref günlerini ebedi k?ls?n ve devletini artt?rs?n)?in devletinin zaman?nda bu mübârek dar?ü?-?ifa?y? imar etmekle saltanat?n?n yüceli?ini muvaffak k?ls?n. Zay?f kul Anber bin Abdullah Allah ondan yapt?klar?n? kabul etsin.y?l.708 H. Dolay?s?yla eserin yapt?ran?, e?ini ve mimar?n?n ad?n? da kitabeden ö?reniyoruz. 1385-1426 tarihleri aras?nda ya?ayan Sabuncuo?lu ?erafeddin, Çelebi Sultan Mehmed?in hekimba??s?d?r. O tarihlerde yap?lan ameliyatlar ve tedavi ?ekilleri için bak?n?z; ?erafeddin Sabuncuo?lu; Cerrahiyyetü?l-Haniye ( Ed. Kritik. Prof.Dr. ?lter Uzel), C.I ( metin tercümesi )-II.( t?pk?bas?m ), Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?, Ankara 1992.
Sadi Bayram, Vak?flar Genel Müdürlü?ünde Bulunan 1682 Tarihli Silsile-Nâme, Ankara 2000, s.9. Söz konusu eserin t?pk? bas?m? da ayn? tarihte yap?lm?? olup içinde 101 minyatür olup, Hz. Adem?den Hz. Muhammed?e kadar olan 28 Peygamber minyatürü ile ilkça?dan itibaren Yafes nesli ve Osmanl? padi?ahlar?n?n bir nev?i portrelerine benzer minyatürler yer almaktad?r. Bu tip resim tarz? minyatürler Mevlevi Dergâhlar?nda daha çok yer bulmu?tur. Halka yasak olan gelenek, saray nak?? atölyelerinde haz?rlanm??, yüksek rütbeli idarecilerin elinde , elden ele dola?m??t?r.
Sadi Bayram-Ahmet Hamdi Karabacak; Sahip Ata Fahrüddin Ali?nin Konya ?mâret ve Sivas Gökmedrese Vakfiyesi, Vak?flar Dergisi XIII. Say?s?, Ba?bakanl?k Bas?mevi, Ankara 1982, s.31-69?da
Turan ad? günümüzde ?talya?da da ya?ar. Anadolu?dan M.Ö.1200?lerde giden Etrüskler, Roma?n?n kuzeyine yerle?mi?ler ve Roma ?ehrini kurmu?lard?r. Venüs anlam?na gelmektedir.. Bkz.Sadi Bayram, Türk Kültürünün ?zinde: Etrüskler, www.sadibayram.com./ Türk-?slam Kültür ve Medeniyeti/
Dr.Ay??l Tükel Yavuz; Anadolu Selçuklu Mimarisinde Tonoz ve Kemer, Ankara 1983, s.339-347.
Vak?f ve Kültür,Sivas Divri?i Ulu Camii ve Darü??ifas? ile ?lgili Koordinasyon Toplant?s?, XIX. Vak?f Haftas? Özel Say?s?, Nisan 2002, s.74.
Doç.Dr.Y?lmaz Önge; Bugünkü Bilgilerimizin I???? Alt?nda Divri?i Ulu Camii ve Dar?üi?ifas?, Editör ,Doç.Dr.Y?lmaz Önge-?brahim Ate?-Sadi Bayram, Divri?i Ulu Cami ve Darü??ifas?n?n Yap?l???n?n 750.Y?l? Hat?ra Kitab?, Vak?flar Genel Müdürlü?ü Yay?nlar?, Emel Matbas?, Ankara 1978, s.36. ; Do?an Kuban, Selçuklu Ça??nda Anadolu Sanat?, Yap? ve Kredi Bankas? Yay?nlar?, ?stanbul, Ekim 2002, s.116.
Doç.Dr.Y?lmaz Önge-?brahim Ate?-Sadi Bayram, Divri?i Ulu Cami ve Darü??ifas?n?n Yap?l???n?n 750.Y?l? Hat?ra Kitab?, Vak?flar Genel Müdürlü?ü Yay?nlar?, Emel Matbas?, Ankara 1978, s.8-11.
Yayınlandığı Yer: Sadi BAYRAM Web Sitesi ,01.06.2009
Yazar : Sadi BAYRAM-Erdo?an TAN
Konuyla İlgili Diğer Başlıklar:
  • Kur'an Ve Bilgisayar-computer Ilişkisi
  • Amasya Uluslararası Alimler Sempozyumu Ardından
  • ?Îdî-zâde -Âkif-zâde Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Sultan ıı. Bayezıd?ın Hattatı, Amasyalı şeyh Hamdullah Kur'an-ı Kerim'i Ve Bir Hâtıra
  • ?Îdî-zâde (- âkif-zâde) Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Osmanlı Döneminde Latin Harflerine Geçiş çalışmaları
  • Mühr-ü Süleyman Ve Türk Kültürü
  • Izgü Mescid
  • Taceddin Sultan Ve Evradı
  • çift Başlı Kartal
  • Türk Kültüründe ölüm
  • Bâki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedâdır
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Bosna- Hersek Ve Balkanlarda Vakıf Kültür Izleri
    (seminer Konu?mas? )
  • Ahlat Vakıfları
  • Selçuklu Kervansaraylarının Turizme Açılması
  • Hasan Paşa'nın Vakfı, şeyhülislÂm Ankaravi Mehmed Emin Efendi Vakfiyesi, Ve Ankara Sulu Han HikÂyesi
  • Yemen Fatihi Gazi Sinan Paşa Vakfiyeleri, Tezyinatı Ve Türk Süsleme Sanatındaki Yeri
  • Yakın Tarihimizde Merzifon, Merzifon Anatolian Koleji
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Türk Hat, Yazı-resim, Cilt Ve Tezhip Sanatı Ile Ilgili
  • Vakıflar Dergisi Makaleler Fihristi ( 27. Sayıya Kadar )
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Sultan ıı. Mahmud'un Vakfiyelerindeki Tezyinat
  • Maniheizm Doğuşu, Gelişimi Ve Tesirleri
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkında Yönetmelik
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Türk'ün Yolu Nereye Gidiyor
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Osmanlı Devleti Hakkında Bir Kronoloji Denemesi
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphrodosıas'ı ( Tisan )
  • Anadolu Turk - ıslam Sanatında Bazı Yapılar Ve Kronolojıye Aıt Katalog Denemesı...
  • Türk Kültüründe ölüm !
  • Büyük Türk Düşünürü Hacı Bayram-ı Veli Ve Akkoyunlu Uzun Hasan'ın Ankara Hacı Bayram Türbesi'ne Vakfettiği H
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Anadolu'da Ilk RufÂiler Ve Hz.zeynel Abidin Ali Er-rufÂi El-abdali El-kayserani Soyuna Ait Bir Deneme Anad
  • Osmanlı Döneminde 1899 -1920 Yıllarında Istanbul Camilerinden çalınan çiniler
  • Peygamberler şehri Tarsus Ve Tarsus'da Bir özbek Vakfı
  • Başkent Ankara'nın Ihtiyacı Olan Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak ?
  • Ankara Ulus Semtinde Türk Vakıf Araştırma Merkezi'nde 15.11.1998 Tarihinde Hali Sergisi Açılış Konuşması
  • Prof.dr. Albert Gabriel'e Ait Bazı Belgeler
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ahilik Ve çıraklık Eğitim Ve öğretim Vakfı
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Cumhuriyet'in Derinliklerinden Hatıralar : Eski Ankaralılardan Dostum Sayın Nurettin Daş Ile
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphorodisias'ı ( Tisan Yapı Kooperatifi )-anatolıan : The Cradle Of Cı
  • Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve
  • Bektaşi Nutku (kendini Bil Ki, Tanrıyı Bilesin)
  • Kültürümüzde Hoşgörü
  • Fatih Sultan Mehmed'in Eyüp Sultan Külliyesi Vakfiyesi
  • Hicaz Demiryolları Ve Vakıflar
  • Mostar Köprüsü Restorasyonu Hakkında Ilk ön Rapor
  • Atatürkün Vakıflar Hakkındaki Konuşmalrı
  • Selçuk-name
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Konyadaki Esk; Eserler Hakkında Atatürkün Başbakan Ismet Inönüye Telgrafı
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ord.prof.dr. Ahmed Süheyl ünver
  • Türk Kültürü Ve Yoksulluğu Ortadan Kaldırmak Için
  • Istanbul'un Fethine Kadar Beylik Dönemi Vakfiyeleri
  • Kıbrıs, Gürcistan, şirvan Fatihi Lala Mustafa Paşa'nın 1563 Tarihli Vakfiyesi
  • Vakıf Arazilere Ve Gayrimenkullerine Tecavüz Ve Düşündürdükleri
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Tekke Ve Zaviyelerin Kapatılmasından Sonra Taşınır Kültür Varlıklarının Korunması Ile
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan 1783-1810 Tarihleri Arasında Işlem Görmüş Bir Mühür Tatbik Deft
  • Türk Kültürünün Temeli Vakıflardır
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Eyüp Sultan Türbesi'nde 1919-1920 Tarihlerinde Yapılan
  • Merzifonlu Hacıbayramoğlu Maden Mühendisi Mehmed Akif Efendi
  • Selçuklu Tarihi, Selçuk Adı
  • Cumhuriyet Dönemi Kültür çınarlarından : Mahmut Akok
  • Mardin Vakıfları,imam Zeynel Abidin'in 1158 M. Tarihli, Ve
  • Tarihte Türk Adı Ne Zaman Ortaya çıktı ?
  • Sahib Ata Fahrü'd-din Ali'nin Konya Imaret Ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri
  • Phil.dr.hamit Zübeyr Koşay
  • Bulgarlar'ın Antik Başkenti Bulgar şehrindeki Islam Dönemi Mimari Eserlere Ait Panorama
  • Taşınır Kültür Varlıklarımızın Korunması Ve Yasa Dışı Trafiğinin önlenmesi
  • Ragıp Efendi'nin 1913-1922 Yılları Sibirya Ve Türkistan
  • Istanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde Bulunan Tılsımlı Iki Gömlek Ve Kültürümüzdeki Yeri
  • Niksar Vakıflarına Genel Bir Bakış
  • Gazi Yahya Paşa'nın 1506 Tarihli Vakfiyesi
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Kanuni Sultan Süleyman'ın Oğlu şehzade Mehmed'in 1548 Tarihli Vakfiyesi, Hududnamesi Ve Türk Sanatındaki Yeri
  • Merzifon Ulu Camisinin Yeri Ve Merzifon'da Türk Islam Eserleri
  • Merzifon, çelebi Sultan Mehmed Vakfı üzerine Bazı Belgeler
  • Hayat Ağacı, Kültürümüzdeki Yeri, önemi Ve Mitlerin Ardındaki Gerçek
  • Türk Kültürünün Izleri üzerinde Araştırmalar: Etrüskler'in Ilk Vatanı Anadolu Mu? : Truva Savaşı Ve Etrüskler
  • Yıldız çini Fabrikasına Ait Birkaç Vesika
  • Selçuklu Vakfiyeleri üzerine Bazı Düşünceler
  • Xıv. Asırda Tezhiblenmiş Beylik Dönemine Ait üç Kur'an Cüzü
  • Baki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedadır
  • Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 700. Yıldönümü Münasebetiyle: Sultan ı.mahmud'un Orjinal Iki Vakfiyesi
  • ııı. Selim'in Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve Türk Süsleme Sanatına Batı Sanatının Tesirleri
  • Osmanlı Dönemi Bazı Vakfiyelerin Hayır şartlarından Damlalar !
  • Bektaşilik Ve Masonluk
  • Minyatürle Ilgili Seçilmiş Bibliyografya
  • Kaynaklara Göre Güney-doğu Anadolu'da Ptoto- ön Türkler
  • çelebi Mehmed Vakfı Arazisi üzerine Kurulan Merzifon Anatolian Koleji Ve Hastaneye Ait Bilgiler
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Safranbolulu Izzet Mehmet Paşa Vakfiyesi Ve Kütüphanesine Ait Tezyinatlı Iki Kur'an-ı Kerim
  • Istanbul Depremleri Ve Mimar Koca Sinan'ın Bilinmeyen Bazı Teknikleri
  • Merzifon'da Bilinmeyen Br Türbe '' Künbet Hatun ''
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkındaki Yönetmelik
  • Bitlis Vakıfları Ve Vakıf Eski Eserleri
  • Vakıf Eski Eserlerin Yeni Koruma Politikası
  • Sultan ııı.osman Vakfiyesi, Tezyinatı, Cilt Sanatı Ve Türk Kültüründeki Yeri
  • The Deed Of Foundatıon Of Sultan Osman The Thırd, ıts Embellıshments, Bındıng And ıts Place ın Turkısh Culture
  • Hacı Bektaş-ı Veli, Merzifon'da Piri Baba, Budapeşte'de Gül Baba Ve Bazı Bektaşi Vakıfları
  • Nurbanu ( Atik ) Valide Sultan'ın Istanbul-üsküdar'da 1582 Tarihinde Tesis Ettirdiği Vakfiyesi
  • Girit Defterdarı Rıdvanzade Hacı Mehmed Efendi Oğlu Ali Efendi'nin 1748 Tarihli Vakfiyesi Ve Tezyinatı
  • Bir çınarın Ardından... Yılmaz önge Dostumuz Hakkında Kısa Anekdotlar...
  • Beyhan Sultan Vakfiyeleri Ve Tezyinatları
  • Beypazarı Vakıflarına Genel Bir Bakış Ve Beypazarı Sadr-ı Azam Nasuh Paşa Hanı
  • Türk Kültürü Ve Biz
  • Bulgaristan'da Bulunan Osmanlı Vakıflarıdan Bir Demet
  • Bulgaristan'da Müftü Yardımcısı Yetiştiren Bir Vakıf Kuruluşu: Nüvvap
  • Ladik Ve Seyyid Ahmed-i Kebir Er-rıfai Hazretleri
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Halı Müzesi'nde
  • Bektaşi Nutku
  • Balkanlar Ve Kosova Facıası
  • Cumhuriyet'in Kuruluşunun 90. Yılında Başkent Ankara:
  • Istanbul Fethinin 555. Ayasofya'nın Müze Olmasının 74. Yıldönümü Vesilesiyle:
  • Atatürk'ün Vakıflarla Ilgili Sözleri
  • 893 H / 1488 M. Tarihli Akkoyunlu Yakub Han Vakfiyesi
  • Komünizmin Sembolü Lenin Yıkıldı, Sıra Bizans'ı Dize Getiren Fatih Sultan Mehmed'e Mi Geldi ?
  • Afganistan Tarihine Kısa Bir Bakış Ve Türk Subaylar Eskden Olduğu Gibi Milenyumda Da Afganistan Ordusunun EğitimÄ
  • Ayaş Vakfiyeleri üzerine Bir Deneme
  • Hacı Bayram-ı Veli Ve Tarıhe Bağlılık
  • Amasya-taşova- Alparslan Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan Er- Rufâi'nin 655 H./1257 Tarihli Arapça Vakfiyesi Tercümesi Ve
  • Birgi Ulu Camii Içşn 1327 M. Tarihinde Yazılan Kur'an
  • Ankara'da Roma Anıtı- Res Gestae
  • A N " Akhi " Genealogical Tree
  • Milenyum Ruyası: Osmanlı Devleti'nin 700 Kuruluş Yıldönümü Ve Düşündürdükleri üzerine Bir Deneme
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Kendinden Desenli üzeri Yazılı Iki Kumaş
  • Kur'anda Yol Gösterici Ayetler
  • Osmanlıda Resi Ilk Müze Adı Ne Zaman Ortaya çıktı?
  • Amasya Vakıflarına Toplu Bakış
  • Izmir Bahri Baba Eski Musevi Mezarlığı
  • Anadolu'da Xııı. Yüzyıl Başlarında Bir Rufâi Zaviyesi
  • Glazed Tles Stolen From ıstanbul Mosques Between 1899-1920 Ottoman Period
  • Sultan ıı. Abdulhamid'in 1888 Tarihli Vakfiyesi Tezyinatı Ve Osmanlı Imparatorluğunda Ilk Toplu Konut Projesi
  • Tokat Vakıfları
  • şehirciliğe Katkısı Olan Kadınlar: Istanbul _üsküdar- Toptaşı, Nûrbânû ( Atik Valide ) Sultan Külliyesi
  • Türk Hâkimiyeti Döneminde Merzifon Mezarlıkları
  • Anadolu'da Xııı.y�zyıl B�r Rufa� Zav�yes�
  • Hayatını Vakıflara Vakfeden Y.mimar -mühendis Prof.dr. M. ılmaz önge
  • Başbakan Ismet Inönü'nün Cami,mescit Ve Diğer Vakıf Eski Eserlerin Korunmasıyla Ilgii Bütün Bakanlıklara Ve Genel Müdürlüklere G
  • EvkÂf-ı IslÂmiye Müzesi'nin Kuruluşu Ve Yönetmeliği
  • Giresun Ili Vakıflarına Toplu Bir Bakış
  • Türk-islam Yapılarında Kronoloji Denemesi
  • Merzifon Tarihinden Yapraklar
  • Momumentum Ancyranum-res Gestae- Ankara Yazıtı-augustus'un Yaptı?ı ??ler
  • Bayramlu Beyliği (hacıemiroğulları )
  • Osmanlı Devletinde Vakıflar Ve Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakfiyeleri
  • Kur'an Ve ılım
  • Kur'anda Yol Gosterici Ayetler
  • Kur'an'ı Kerimdeki Cinle Ilgili Ayetlerin Tamamı
  • Kur'an-ı Kerim'ın Arapca ındırılmesı ıle ılgılı Ayetler
  • Xıı-xııı.yüzyıl Türk Hamamları
  • Tanrı Ve Yazğı
  • Balkanlar Ve Kosova Faciası
  • Amasyalı Meşhur Eski Devirdeki Tarihçiler
  • Başkent Ankaranın Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak
  • Merkez Efendının Mursıdı Merzıfonlu Sunbul Sınan
  • Merzıfonlu Tarıhcı ısmaıl Hamı Danısment
  • Amasyalı Tarıh Ve Cografyacılar
  • Milli Kütüphane'nin Dire?i Dr. Müjgan Cunbur 85 Ya??nda
  • Bektasılık Ve Tasavvuf
  • Alev?lerde Nas?p Alma Tören?
  • Asker? Kat?p Hafız ?brah?m Ethem Efend?’nin Eyüp Sultan Türbes?ne A?t Nukut Vakf?yeler? - Türkiye Vak?flar Bank.özelle?tir
  • Tar?kat-ı Rufaî ( Anonim )
  • Türk Tezh?p San'atına Genel B?r Bakı?
  • Sultanahmet Halı Müzes? Ve Vakıflar
  • Tokat Vakıfları
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  •