TÜRK-İSLAM KÜLTÜR VE MEDENİYETİ - TURK'S AND ISLAMİC CİVİLİZATİOAN, FOUNDATİONS, ART,HİSTORİCAL ART, HİSTORY
TARİHTE TÜRK ADI NE ZAMAN ORTAYA ÇIKTI ?
TARİHTE TÜRK ADI NE ZAMAN ORTAYA ÇIKTI ?
Sadi BAYRAM

"Bu yazı; Kültür Bakanlığı tarafından yayımlanan Milli Kültür Dergisi, S.5, Mayıs 1977, Ongun Kardeşler Matbaası, Ankara 1977, s. 48-51'de, neşredilmiştir."


Dünya tarihine genel bir göz atarsak, milletimiz hakkındaki bazı gerçekleri çok daha kolay görmemiz mümkün olur. Zira. «Tarih, bir tekerrürdür. der atalarımız ve batılı bilginler. Atasözlerinin doğruluğu ise. 20. asırda. artık münakaşasız kabul edilen bir gerçek olmuştur. 1976 yılının son ayında kaybettiğimiz büyük Türkolog Guyula Nemeth. «Tarihte üç büyük millet gerçek bir imparatorluk kurmuştur: Birincisi Romalılar, ikincisi Cermenler, üçüncüsü ise TÜRKLER'dir» der.

Romalılar; M.Ö.IV-III.asırlarda benliklerini bulmaya başlamışlar, M.S. 395'e kadar üç kıt'aya, Avrupa, Afrika ve Asya'ya uzanan gerçek bir imparatorluk kurmuşlardır. Daha sonra ikiye ayrılarak, birinin başkenti Roma, diğerinin ise dünyanın incisi İstanbul olarak 1453 yılına kadar hayatiyetini sürdürmüştür. I. Ve II. Dünya Savaşında da acı bir deneme daha yapmıştı.

M, Ö. I, bin yılda İtalya'da yaşayan Etrüskler kimlerdi? Acaba Etrüskler, Merkez. İtalya'nın yerli halkı mıydı? Burada, bilginlerin çeşitli iddiaları var. Arkeolojik araştırmalar, bize göre,halen bitmiş değil.

Bunlar arasında, Anadolu'yu ilgilendiren, gerçeğe çok yakın olabilecek bir teori var. Etrüsk
arkeolojisi etnolojisl ve Iingustiğinde türkçe unsurlar bulunmuştur ve Etrüskler, Anadolu'daki Lidya'dan (kanaatimize göre bugünkü izmlr-Tlre'den) deniz yolu ile göç etmişlerdir. Tarihçilerin babası sayılan Heredot da, Etrüsklerin Tyrsenern'den göç ettiklerini yazar. Tire'de bu konunun uzmanlarınca yapılacak hafriyatların Türk tarihine ve dolayısıyle dünya tarihine ışık tutacağı şüphesizdir ( Tarihin garip cilvesine bakın ki, bizim 30 yıl önce ileri sürdüğümüz iddia, 1990'ların başında Sisam adasında Etrüskce bir yazıt bulunmuştur “ Özel not ).

Ancak; böyle araştırmacıları nereden bulacağız. Bu yazıyı okuyan bazı ilim adamlarımız, bu satırların yazarını belki ''ütopist'' olarak vasıflandırabilirler. Onlara, şu cevabı vereceğiz : İspanya'da bulunan ve birkaç yıldan beri hürriyetlerı için çarpışan - Vietnam ve Angola savaşı için dünyanın her yanında, her çeşit milletin bu savaşlar aleyhinde çeşitli eylemlerde bulundukları halde Basklar konusunda, hiçbir millet tepki gösteremedi. Acaba sebebi neydi? Kuzey İspanya'da ve Pireneler'in eteklerinde yaşayan, hususi ünıversiteleri olan bu milletin dilinde türkçe birçok kelime vardır, O halde Basklar, ya Türk soyundan gelmedir, ya Türklerle akrabalık bağlan vardır veya Türklerle birlikte yaşamışlardır.
Nemeth'e göre, tarihte gerçek bir İmparatorluk kuran milletlerden diğer ikisi de Cermenler ve Türklerdir. Bilindiği gibi Cermenler, Avrupa'da çeşitli imparatorluklar kurdular. Bunlar üzerinde durmayacağız. Diğeri ise, mensup olmaktan gurur duyduğumuz Türkler.
İmparatorluk kurmanın kolay bir iş olmadığı gerçek. imparatorluk kurmak için köklü bir kültür ve medeniyet lazım geldiğini hiç kimse inkar edemez. O halde, bu kültür ve medeniyeti incelememiz, araştırmayı icab eder. Bu araştırma ve incelemelere tarihin her devrinde büyük değer verilmiş, zamanın Hakan, Hükümdar ve Padişahları ilim adamlarını himayeleri altına almışlardır. Gök Türkler'de, Gazneliler'de, Karahanlılar'da, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nda, Anadolu Selçuklu Devleti'nde, Osmanlı İmparatorluğu'nda ve Türkiye Cumhuriyetinde. Cumhuriyetimizin kurucusu aziz Atatürk, bunları incelemek için, Türk Tarihini Tedkik Cemiyeti ve daha sonra Türk Tarih Kurumu'nu kurdurmuştur. Kurum, kendi çapında, bazı araş-tırmalarda bulunmuştur. Ancak, Atatürk devrinde hazırlanan "Türk Tarihinin Ana Hatları Müsveddeleri» esaslı şekilde incelenip, batılı ve doğulu kaynaklar taranıp, arkeolojik araştırmaların da ilavesiyle eksikleri tamamlanıp, her Türk'ün evinde olması icap eden müstakil, mufassal bir eseri maalesef henüz yayınlayamamıştır. Bu, her şeyden önce, yerine getirilmesi gerekli bir vazifedir. Hükumetlerin de bu konulara eğilmesinin zamanı gelip de geçmiştir. Bir milletin kendi tarihine eğilmesi kadar normal bir şey olamaz. Atatürk'ün de direktifleri ile Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kurulmamış mıdır ?

20. asrın son çeyreğindeki nesiller büyük bir hızla gelişmektedir. Televizyon da bu eğitimde büyük bir amildir. 2-3 yaşındaki bir çocuğun sorusunu bazan annesi veya babası bile cevaplandıramamaktadır. Öyle ise, «dünyanın üç kıtasında at oynatarak büyük imparatorluklar kuran, Rönesans'tan önce Batı Medeniyeti'ne ışık tutan, Haçlı ordularına karşı azametle durabilen, meydan savaşı yaptığımız bir kıralı bile af etmesini bilen, islamiyetin gerçek muhafızlığını yaparak Türk-islam Medeniyeti yolu ile dünyada tapu senetleri bırakan, Melikşah devrinde Doğu Anadolu'daki Ermenilere serbestiyet veren , İstanbul feth edildiği zaman yerli halka dil ve din serbestliğini hemen tanıyan (yani insan Hakları Beyannamesi'ni 524 sene önce uygulayan) Fatih Sultan Mehmed'lerin, Yavuz'ların, Kanuni'lerin torunlarıyız. Türk olmaktan gurur ve iftihar duyarız, mazimizle öğünürüz, demek yetmez. Cumhuriyetimizin kurucusu Atatürk,«Türk Öğün, Çalış, Güven» demiştir. Evet ama, alfabemizin daha (A) harfini bile bilmiyoruz, (Z) harfini nasıl bilebiliriz? Mesela; Türkler ne zaman tarih sahnesine çıkmışlardır? Tarihte Türk adı ne zaman kullanılmıştır? Nasıl kullanılmıştır ? Kim kulIanmıştır ? - Türklerin prehistoryası nasıl gelişmiştir ?

Bir Türk olarak bu sorulara, bugün bile, kesin bir cevap veremiyoruz. Ne yazık ki, üniversitelerimizin yurt sathına yayıldığı, Cumhuriyet hükumetIerince ödenen milyonlarca liralık bütçeleri ile üniversitelerimiz- ilim değil, sağ-sol kavgalarının ve demogojinin kaynayan kazanı içine düşmüşlerdir. İlimle değil de, bildirilerle uğraşır olmuşlardır.
Üniversitelerin kuruluşunda ana prensip, öğretiminin yanı başında, ilim adamı yetiştirmek araştırma ve inceleme yapmak, yeni buluşlarla iIme ve milli kültüre yardımcı olmaktadır. Terfi edebilmek için akademik kariyerde istenen doktora, doçentlik ve profesörlük tezlerinin mecburiyeti de bu görüşü benimsemiyor mu?
Cumhuriyet kurulalı, yarım asırdan fazla zaman geçti. Üniversitelerimiz, keşif ve buluşları-nı ortaya koyarak, kendilerini zor şartlar altında destekleyen bu millete karşı vicdan borçlarını ödemelidirler. Artık, Batı'dan devamlı yapılan tercümelerden usanç getirilmiştir. Senteze gitme zamanı gelmiştir. Almanya, Japonya, Amerika hep bu sayede kalkındılar.
Tarihte Türk adı konusunda elimize geçen en yeni neşriyat, «Türk Dünyası EI Kitabı» dır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü'nce 1976 yılında yayınlanan 1452 sayfalık eserde, konumuz Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu tarafından kaleme alınmıştır. Islam Ansiklopedisi'ndeki Türk maddesi, daha sonra yayınlanmış (127 ve 128. fasiküller) ve tamamlanamamış olmasına rağmen. yeni bir görüş getirememiştir. Okuyucularımıza faydalı o!ması bakımından, mahdud sayıda basıldığı için herkesin eline geçemeyen bu değerli Türk Dünyası EI Kitabı'nda, Prof. Kafesoğlu tarafından yazılmış «Türk Adı ve Soyu» adlı yazının kısa bir bölümünü aynen alıyoruz :
1 - Türk adı: Türkler'in kadim bir millet oluşu araştırıcıları Türk adını en eski tarih kay-naklarında aramağa sevk etmiştir. Geçen asırdan beri birçok bilgin tarafından ileri sürülen görüşlere göre, Heredotos'un Doğu kavimleri arasında zikr ettiği Targita'lar, veya İskit top-raklarında oturdukları söyenen Tyrkae (Yurkae) veya Tevrat'ta adları geçen Togharma'lar, veya eski Hind kaynaklarında tesadüf edilen Turukha (veya, Turuşka) 'lar, veya Thrak'lar, veya eski Ön Asya çivi yazılı metinlerde görülen Turukku'lar, veya Çin kaynaklarında M. Ö. 1. bin içinde rol oynadıkları belirtilen Tik (veya Di)'ler ve hatta Troia'lılar vb. bizzat Türk adını taşıyan Türk kavimleri olmalıdır. İslam kaynaklarında teferrüatlı şekilde nakl edilen İran menşeli Zend-Avesta rivayetleri ile, !srail menşeli Tevrat rivayetlerinde de Türk adı aranmış Nuh'un torunu (Yafes'in oğlu) Türk"de, veya İran rivayetindeki Feridun (Thraetao-na)'un oğlu Türac veya- Tür (Turan, buradan geliyor)'da Türk adını taşıyan ilk kavim gös-terilmek istenmiştir. Türk kavimi uzun bir maziye sahib bulunmakla, hatta M.Ö. 6. asırdaki İran - Turan mücadelelerine aid hatıralarda zikr edilen Afrasiyab (Tunga Alp Er) aslında bir Türk başbuğu olmakla beraber, son arkeolojik araştırmalar ve kültür tarihi tedkikIeri ile elde edilen neticelere aykırı düşen yukarıdaki faraziyelerin lingustique bakımından da doğruluğu tesbit edilememiştir. Bu kelimelere göre, Türk, adının M.Ö. ki asırlarda dalı i bugünkü telaffuzu ile, yani tek heçeli olarak söylenmiş olması gerekirdi. Halbuki adını - tek heceli duruma göre - Gök - Türk çağında (M.S. 6. - 8. asır) geçmekte bulunduğunu, Orhun Kitabeleri göstermektedir. Bu kitabelerde ad «Türk, fakat daha çok «Türük» şeklinde kayd edilmiştir. Nitekim adın Çince transkripsiyonu da iki hecelidir (T'u-küe), Son araştırmalarda, «Türk kelimesinin 6. - 8. asır-larda hem tek, hem çift heceli olarak telaffuz edildiği, 4. - 5. asırlardan önce yalnız çift heceli söylendiği, daha eskiden ise «Törük~ şeklinde olabileceği belirtilmiştir.

Türk adına, gerek kaynaklarda, gerek araştırmalarda türlü manalar verilmiştir: T'u-küe (Türk) = miğfer (Çin kaynakları): (Türk) = terk edilmiş <İslam kaynakları); Türk = Olgunluk çağı: Takye = Deniz kıyısında oturan adam, cezb etmek, vb. gibi manalar ve tefsirler. Geçen asırda A. Vambery'nin ilmi izaha doğru ilk adım kabul edilen fikrine göre, «Türk kelimesi türemekten çıkmıştır. Z. Gökalp, adı '' türeli» (kanun ve nizam sahibi) diye açıklamıştır. W. Barthold'un düşüncesi de buna yakındır. Fakat «Türk sözünün cins ismi olarak «güç-kuvvet (sıfat hali ile: güçlü-kuvvetli) manasında olduğu, bir Türkçe vesikadan anlaşılmıştır. Buradaki Türk kelimesinin millet adı olan «Türk» sözü ile aynı olduğu A. V. Le Coq tarafından ileriye sürülmüş ve bu, Gök-Türk Kitabeleri" nin çözücüsü V. Thomsen tarafından da kabuI edilmiş (1922), daha sonra aynı husus Nemeth'in tedlkikleri ile temamen ispat edilmiştir.
Cins ismi olarak çok eskiden beri Türkçe'de mevcut olması gereken «türk'' kelimesi' nin «Altaylı» (Ceyhun ötesi, Turanlı) kavimleri ifade etmek üzere 420 tarihli bir Pers metinde, daha sonra, yine cins, ismi olarak, 515 yılı hadiseleri dolayısıyle «Türk' Hun. , (kadim. Hun) tabirinde zikr edildiği bildirilmektedir. Fakat «Türk. kelimesini Türk Devleti'in resmi adı olarak kullanan siyasi teşekkül,Gök-Türk İmparatorluğu'dur. Bütün bunlar, Türk adının, aslında, belirli bir topluluğa mahsus ethnique bir isim olmayıp, siyasi bir ad olduğunu ortaya koymaktadır. Gök-Türk Hakanlığı'nın kuruluşundan itibaren, önce bu devletin, daha sonra da bu imparatorluğa bağ'- kendi hususi adları ile de anılan-diğer Türkler'in ortak adı olmuş ve, zamanla, Türk soyuna mensub bütün toplulukları ifade etmek üzere, milli ad payesine yükselmiştir.
Böylece Türk adı Bizans kaynakları arasında ilk defa, Gök-Türkler münasebeti ile Agathias (ölm. 582)'ın eserinde; Arabça yazılmış eserlerden, yine ilk defa Cahiliyye devri Şairı Al-Nabiga Al - Zubyani (ölm. m. 600'e doğru)'nin Divan'ında ve 11. - 12. asır Rus yıl-larında zikr edilmistir.
Coğrafi ad olarak Turkhia(= Türkiye) tabirine ise, ilk defa, Bizans, kaynaklarında tesadüf edilmektedir. VI. asırda, bu tabir Orta Asya için kullanılıyordu (Menandros). 9.-10.. asırlarda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar olan sahaya bu ad verilmekte idi. (Doğu Türkiye=Hazarlar'ın ülkesi, Batı Türkiye=Macar ülkesi). 13. asırda, Kölemen Devleti zamanın'da, Mısır ve Suriye'ye «Türkiye. deniliyordu. Anadolu ise, 12. asırdan itibaren, «Türkiye'' . olarak tanınmıştır.

2 - Türk soyu: Tarihte, Türk ırkı hakkında yapılan tavsifler oldukça karışıktır. Gerek Çin yıllıklarında, gerek Latin ve Grek kaynaklarında Türkler, daha çok, Moğol tipinde tasvir edilmişlerdir. Eski çağlarda Türklerin mongoloid. gösterilmeleri, o zamanın Türk devletlerinde Moğol unsurunun çokluğu ile açıklanabilir. Türkler'in tarih boyunca en sıkı temasları yakın komşuları olan Moğol'larla olmuş, kalabalık Moğol kütleleri Türk idaresine alınmış (Asya Hunları'nda, Tabgaçlar" da olduğu gibi) ve onbinlerce Moğol, Türk'ler'le birlikte, uzun göçlere katılmıştır (Batı Hunları'nda olduğu gibi). Ayrıca. sıkı temas'ların mümkün kıldığı bazı ırki ihtilatlar da düşünülürse, yabancıların dıştan müşahedelerine hayret etmemek gerekecektir. Aslında, son yarım asır içinde yapılan ilmi araştırmalar Türkler'In beyaz ırka mensub bulunduklarını ortaya koymuş ve yeryüzünde mevcud üç büyük ırk gurubundan «Europid'' adı verllen gurubun «Turanid'' tipine bağlı olan Türkler'In kendilerini, başta «Mongoloid'' Mogollar olmak üzere, diğer topluluklardan ayıran antropolojik çizgilere sahib oldukları anlaşılmıştır (hakim vasfı: beyaz renk, düz bu-run, değirmi çehre, hafif dalgalı saç, orta gürlükte sakal ve bıyık),
Ayrıca, bilindiği üzere, Tevrat'ta nakl edilen eski ananelerde de Türk soyu (Ham ve Sam'dan değil, Yafes'den türemiş olarak) beyaz ırktan gösterilmiştir. Türan tipine örnek olan Orta Asya, Mavera'ün-nehir ve diğer Yakın Doğu Türkleri beyaz tenli, koyu parlak gözlü. değirmi yüzlü (ay yüzlü, badem gözlü); endamlı, sağlam yapılı erkek ve kadınlan ile (Gök - Türk Prensi Kül Tiğin'in büstü) Orta Çağ kaynaklarında güzelliğe misal olarak gösterilmiş. hatta İran edebiyatında«Türk sözü «güzel insan» manasında alınmıştır.
Türklerin dünyaya yayılmaları da ayn bır konu. Bugün okuduğumuz tarihlerde M.S. 1071 yılında Anadolu'ya girdiğimizi kabul ediyorduk. Fakat son yapılan araştırmalar belki bizi başka gerçeklere götürebilecektir,

M. Ö. takriben 2500 yıllarında Türklerin bir kolunun Anadolu'ya geldiği bir seziş değil, gerçeğe giden bir yoldur. Bilindiği gibi Atatürk, bu sezişden ilham alarak, Etıbank ve Sümerbank adlarını bizzat iki bankaya koymuştur, Hitit'ler, kuzeyden gelmeden önce, Ana-dolu'da yaşayan yerli halk olan ve büyük bir medeniyet kuran Hatti'lerle Sümerler'ln Türklerle akraba oldukları bugün kabul edilmektedir. Yapılan yeni kazılar ve lingustik çalışmaları, bunu ispatlama yolundadır. XX. yüzyılın ünlü tarihçisi Arnold Tonybee'nln dediği «XII-XIV. yüzyıl arasında geçen 200 yıl gibi kısa bir zaman içinde Anadolu'nun Türkleştirilmiş olmasını, tarihin bir bilmecesi ve hatta mucizesi» ifadesinde, yukarıdaki gerçeklerin de yatabileceği hesaba katılmalıdır. Yani, Türkler'in Anadolu'ya, ilk olarak, Malazgirt Meydan Muharebesi ile (1071) gelmedikleri; M. Ö, en az 2500 - 2000 yıllarında Kuzey “ Güney-Doğu Anadolu'da oturdukları kabul edilmektedir . İlim adamlarımızın da bu konuya eğilmeleri yerinde olacaktır .





DİPNOT :
. Adile Ayda, Etrüskler Türk mü idl?, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, No. 43, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974; Adile Ayda, Etrüksler'ln Yunanca Adı, Belleden, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 19i5, XXXiX, No. 155, Temmuz 1975, s. 420-428. (Bu makalesinde yazar; Romalı yazarların Etrüsk. ler'i "Tusel adı ile andıklarını, Yunanlilar'ın Tyrrhenol şeklinde yazdıklarını (Tiran Denizi ile bu ismin yaşadığını); aslında TURHENOl.. TURHANOI - TURHAN olabileceğini belirtir].
Hamit Zübeyr Koşay, Makaleler ve Incelemeler, (Dil, tarih, etnografya, folklor vd. konularında (Basklar), Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974. s. 308 - 348; Dünyada Bır Bask Davası var, Önasya mecmuası, Yıl 6, C. VI. S. 64, s. 6-7.

Mehlika Aktok - Kaşgarlı, VIlI. Türk Tarıh Kongresi; Bildiriler. Ekim 1976; Critique Analytique Des Sources Chretiennes Plus Particulierement Armeniennes A Travers L'ouvre De L'ourhaiet'si Matthieu D'eddesse,VIII.Türk Tarih Kongresi, 11-15 Ekim 1976, Kongreye Sunulan Bildiriler, C.II,Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1981, s.599-611.

İbrahim Kafesoğlu, Reşid Rahmeti Arat için, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Yayınları: 19, Serı: I, Sayı: .A2, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1966, s. 306- 319; Hamit Zübeyr Koşay, Türk Kelimesi Hakkında, «Zeki Velidi Togan'a Armağan», Istanbul 1955 s. 33 (Yazar bu makalesinde; Sul-Şu adlı Çin tarihi, Vambrey, F.W.K. Müller, W. Barthoıd, Nemeth Gyula, H. N. Orhun'un «Türk» kelimesi hakkındaki görüşlerini özetleyerek, Sümerce' Elamca ve Türkçe'nin misallerle karşılaştırmasını yaptıktan sonra, Sümer-Elam Türk akrabalığı üzerinde durur. Daha sonra «...şu halde, eski Ön Asya çivi yazılı kaynaklarda geçen kavim adları arasında Türk oymak veya ulus adlarını andıran kelimelere rastlarsak bunlar üzerinde durmakta kendimizi haklı görüyoruz».
«Sargon'un üçüncü halefi Naram-Sin'e karşı bir koalisyon kuran Kuzeydeki onyedi bey veya hükümdar arasında «Tourki ülkesi kralı <<İloushoumail» adı geçer. Bu son ad Sami damgası taşımakla beraber, sahibinin Sami olduğuna delalet etmez. (L. Delaporte, Hitites 1936. p. 43).
«Mari hafriyatında bulunan Şamsi, Addu (M. Ö. 1800. Hamurabi çağdaşı). çivi yazılı Asurca mektuplarda «Turukku» adlı bir kavim ile tekrar karşılaşıyoruz. Bu kavim Zağros Dağlarına doğru, ihtimal Azerbaycan'a uzanan bir ülkede oturmakta idi. (George Dossin; Arcives Roylles de Mari I. Correspondance de Şamsi. Addu. Imprimerie Nationale, Paris 1950)... Selahiyetli bilginler tarafından mukni dillere istinaden aksi ispat edilmedikçe Turukku'nun Türk kelimesi ile ayniyeti ihtimali üzerindeki şüphemiz zail olmayacaktır. Altaylı kavimler, tarihi devirlerde olduğu gibi, ön tarih devirlerinde de Asya'daki hareketlere istirak ettikleri için bazı sürprizlerle karşı!aşmamız mümkündür. Belki arkeolojik deliller de bunu te'yid edecektir. Tecessüsümüzün daha şumullü yeni izahlara yol açacağını umarız»];, Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278; Adile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247; Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türkler'In Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243: Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974 (Ilk baskısı 1939'da yapılmıştır); Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.

Türk Kültürü El Kitabı. C. 11. Kısım I-a. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1972. Eserin, .7. sayfasında Karl Jettmar'ın ilk Türklerin Arkeolojisi»; sayfa 15 de, yine aynı yazarın ilk Türklerin Paleo - Antropo lojisi Hakkında sayfa 21 de, William Samolin'ln .Proto -Türkler ve Çin konulu makaleleri.
Burada zikrettiğimiz İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan, çoğu tercüme, bazı maddeleri yerli bilim adamları tarafından yazılan ve aslı yabancı olan ansiklopedidir, Türkiye Diyanet Vakfı tarafından 1980'li yıllarda yayınlanan İslam Ansiklopedisi ile ilgisi yoktur.
Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayını. No. 54. Seri I. Sayı. A5, Ayyıldız Matbaası, Ankara 1976. s. 692-693.

Haluk Cemil Tanju, Orta Asya Göçlerinde Tunçderililer, Istanbul Matbaacılık A.ş., Istanbul 1969.
) Hamid Zubeyr Koşay, Makaleler ve İncelemeler (Elamlılar), Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974, s. 211- .
217) a.g.e. 300-307; Hamid Zübeyr Koşay, Munda dilinde türkçe unsurlar, Belleten, C. ll, Sayı. 9, Ocak 1939 , s. 107 - 129; Kore dilinde Türkçe unsurlar, Belleten.
Önasya Mecmuası, Malazgirt Zafer, Anıtı Ve Düşündürdükleri, Yıl V, C. V. S. 58, Ankara, 1969 s. 3; Hamid Zübeyr Koşay, Cumhuriyet Devri Türk Arkeojisi, Atatürk ve Anadolu'nun Ön Tarihi, Önasya Mecmuası, Yıl V, C. V, S. 58. Ankara 1969, s. 21.; Be-kir Sıtkı. Oransay, Sümerli, Çin ve Türk ilişkileri, Önasya Mecmuası, Yıl V, C. V, S. 55, Ankara 1969, s. 17-21, Bekir Sıtkı Oransay, Anadolu'nun Bilinen En Eski Adı, Önasya Mecmuası, Yıl V, C. V, S. 53-54. Ankara 1969, s. 19.
Sadi Bayram; Kaynaklara Göre Proto-Türkler,Tütk Dünyası Araştırmaları Yayını, İstanbul 1989.
Yayınlandığı Yer: Milli Kültür Dergisi, S.5, 1977 ,May�s 1977
Yazar : Sadi BAYRAM
Konuyla İlgili Diğer Başlıklar:
  • Kur'an Ve Bilgisayar-computer Ilişkisi
  • Amasya Uluslararası Alimler Sempozyumu Ardından
  • ?Îdî-zâde -Âkif-zâde Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Sultan ıı. Bayezıd?ın Hattatı, Amasyalı şeyh Hamdullah Kur'an-ı Kerim'i Ve Bir Hâtıra
  • ?Îdî-zâde (- âkif-zâde) Abdurrahim El-amasî Sülâlesi Ve Eserleri
  • Osmanlı Döneminde Latin Harflerine Geçiş çalışmaları
  • Mühr-ü Süleyman Ve Türk Kültürü
  • Izgü Mescid
  • Taceddin Sultan Ve Evradı
  • çift Başlı Kartal
  • Türk Kültüründe ölüm
  • Bâki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedâdır
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Bosna- Hersek Ve Balkanlarda Vakıf Kültür Izleri
    (seminer Konu?mas? )
  • Ahlat Vakıfları
  • Selçuklu Kervansaraylarının Turizme Açılması
  • Hasan Paşa'nın Vakfı, şeyhülislÂm Ankaravi Mehmed Emin Efendi Vakfiyesi, Ve Ankara Sulu Han HikÂyesi
  • Yemen Fatihi Gazi Sinan Paşa Vakfiyeleri, Tezyinatı Ve Türk Süsleme Sanatındaki Yeri
  • Yakın Tarihimizde Merzifon, Merzifon Anatolian Koleji
  • Ayasofya Camii, Müze Olması Ve Ardındaki Gerçekler
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Türk Hat, Yazı-resim, Cilt Ve Tezhip Sanatı Ile Ilgili
  • Vakıflar Dergisi Makaleler Fihristi ( 27. Sayıya Kadar )
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Sultan ıı. Mahmud'un Vakfiyelerindeki Tezyinat
  • Maniheizm Doğuşu, Gelişimi Ve Tesirleri
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkında Yönetmelik
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Türk'ün Yolu Nereye Gidiyor
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Osmanlı Devleti Hakkında Bir Kronoloji Denemesi
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Cumhuriyetin 75. Yılında Vakıflar
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphrodosıas'ı ( Tisan )
  • Anadolu Turk - ıslam Sanatında Bazı Yapılar Ve Kronolojıye Aıt Katalog Denemesı...
  • Türk Kültüründe ölüm !
  • Büyük Türk Düşünürü Hacı Bayram-ı Veli Ve Akkoyunlu Uzun Hasan'ın Ankara Hacı Bayram Türbesi'ne Vakfettiği H
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Anadolu'da Ilk RufÂiler Ve Hz.zeynel Abidin Ali Er-rufÂi El-abdali El-kayserani Soyuna Ait Bir Deneme Anad
  • Osmanlı Döneminde 1899 -1920 Yıllarında Istanbul Camilerinden çalınan çiniler
  • Peygamberler şehri Tarsus Ve Tarsus'da Bir özbek Vakfı
  • Başkent Ankara'nın Ihtiyacı Olan Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak ?
  • Ankara Ulus Semtinde Türk Vakıf Araştırma Merkezi'nde 15.11.1998 Tarihinde Hali Sergisi Açılış Konuşması
  • Prof.dr. Albert Gabriel'e Ait Bazı Belgeler
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Cumhuriyet'in Ilk Yıllarında Ankara'da Imâr Faaliyetlerinde
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ahilik Ve çıraklık Eğitim Ve öğretim Vakfı
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Cumhuriyet'in Derinliklerinden Hatıralar : Eski Ankaralılardan Dostum Sayın Nurettin Daş Ile
  • Medeniyetlerin Beşiği Anadolu Ve Kılikya Aphorodisias'ı ( Tisan Yapı Kooperatifi )-anatolıan : The Cradle Of Cı
  • Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve
  • Bektaşi Nutku (kendini Bil Ki, Tanrıyı Bilesin)
  • Kültürümüzde Hoşgörü
  • Fatih Sultan Mehmed'in Eyüp Sultan Külliyesi Vakfiyesi
  • Hicaz Demiryolları Ve Vakıflar
  • Mostar Köprüsü Restorasyonu Hakkında Ilk ön Rapor
  • Atatürkün Vakıflar Hakkındaki Konuşmalrı
  • Selçuk-name
  • Xıv-xıx. Yüzyıl Vakfiyelerinde Türk Tezhip Sanatınının Gelişimi, Batı Tesirleri Ve Günümüzde Yorumlayanlar
  • Konyadaki Esk; Eserler Hakkında Atatürkün Başbakan Ismet Inönüye Telgrafı
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Ord.prof.dr. Ahmed Süheyl ünver
  • Türk Kültürü Ve Yoksulluğu Ortadan Kaldırmak Için
  • Istanbul'un Fethine Kadar Beylik Dönemi Vakfiyeleri
  • Kıbrıs, Gürcistan, şirvan Fatihi Lala Mustafa Paşa'nın 1563 Tarihli Vakfiyesi
  • Vakıf Arazilere Ve Gayrimenkullerine Tecavüz Ve Düşündürdükleri
  • Günümüzde Sosyal Devlet Anlayışı Ve Imaretler
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Tekke Ve Zaviyelerin Kapatılmasından Sonra Taşınır Kültür Varlıklarının Korunması Ile
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan 1783-1810 Tarihleri Arasında Işlem Görmüş Bir Mühür Tatbik Deft
  • Türk Kültürünün Temeli Vakıflardır
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Milli Kültür, Günümüz Türkiyesi Ve Muasır Medeniyetler Seviyesi
  • Eyüp Sultan Türbesi'nde 1919-1920 Tarihlerinde Yapılan
  • Merzifonlu Hacıbayramoğlu Maden Mühendisi Mehmed Akif Efendi
  • Selçuklu Tarihi, Selçuk Adı
  • Cumhuriyet Dönemi Kültür çınarlarından : Mahmut Akok
  • Mardin Vakıfları,imam Zeynel Abidin'in 1158 M. Tarihli, Ve
  • Sahib Ata Fahrü'd-din Ali'nin Konya Imaret Ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri
  • Phil.dr.hamit Zübeyr Koşay
  • Bulgarlar'ın Antik Başkenti Bulgar şehrindeki Islam Dönemi Mimari Eserlere Ait Panorama
  • Taşınır Kültür Varlıklarımızın Korunması Ve Yasa Dışı Trafiğinin önlenmesi
  • Ragıp Efendi'nin 1913-1922 Yılları Sibirya Ve Türkistan
  • Istanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde Bulunan Tılsımlı Iki Gömlek Ve Kültürümüzdeki Yeri
  • Niksar Vakıflarına Genel Bir Bakış
  • Gazi Yahya Paşa'nın 1506 Tarihli Vakfiyesi
  • Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde Bulunan 12 Zilkâde 1262 H./ 21 Ekim 1846 Tarihli TeberrukÂt Eşyası
  • Kanuni Sultan Süleyman'ın Oğlu şehzade Mehmed'in 1548 Tarihli Vakfiyesi, Hududnamesi Ve Türk Sanatındaki Yeri
  • Merzifon Ulu Camisinin Yeri Ve Merzifon'da Türk Islam Eserleri
  • Merzifon, çelebi Sultan Mehmed Vakfı üzerine Bazı Belgeler
  • Hayat Ağacı, Kültürümüzdeki Yeri, önemi Ve Mitlerin Ardındaki Gerçek
  • Türk Kültürünün Izleri üzerinde Araştırmalar: Etrüskler'in Ilk Vatanı Anadolu Mu? : Truva Savaşı Ve Etrüskler
  • Yıldız çini Fabrikasına Ait Birkaç Vesika
  • Selçuklu Vakfiyeleri üzerine Bazı Düşünceler
  • Xıv. Asırda Tezhiblenmiş Beylik Dönemine Ait üç Kur'an Cüzü
  • Baki Kalan Bu Kubbede Hoş Bir Sedadır
  • Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 700. Yıldönümü Münasebetiyle: Sultan ı.mahmud'un Orjinal Iki Vakfiyesi
  • ııı. Selim'in Vakfiyelerindeki Tezyinat Ve Türk Süsleme Sanatına Batı Sanatının Tesirleri
  • Osmanlı Dönemi Bazı Vakfiyelerin Hayır şartlarından Damlalar !
  • Bektaşilik Ve Masonluk
  • Minyatürle Ilgili Seçilmiş Bibliyografya
  • Kaynaklara Göre Güney-doğu Anadolu'da Ptoto- ön Türkler
  • çelebi Mehmed Vakfı Arazisi üzerine Kurulan Merzifon Anatolian Koleji Ve Hastaneye Ait Bilgiler
  • Eski Eser Kaçakcılığı, Koleksiyonculuk Ve Müzecilik Tarihimize Bir Bakış
  • Safranbolulu Izzet Mehmet Paşa Vakfiyesi Ve Kütüphanesine Ait Tezyinatlı Iki Kur'an-ı Kerim
  • Istanbul Depremleri Ve Mimar Koca Sinan'ın Bilinmeyen Bazı Teknikleri
  • Merzifon'da Bilinmeyen Br Türbe '' Künbet Hatun ''
  • özel Müzeler Ve Denetimleri Hakkındaki Yönetmelik
  • Bitlis Vakıfları Ve Vakıf Eski Eserleri
  • Vakıf Eski Eserlerin Yeni Koruma Politikası
  • Sultan ııı.osman Vakfiyesi, Tezyinatı, Cilt Sanatı Ve Türk Kültüründeki Yeri
  • The Deed Of Foundatıon Of Sultan Osman The Thırd, ıts Embellıshments, Bındıng And ıts Place ın Turkısh Culture
  • Hacı Bektaş-ı Veli, Merzifon'da Piri Baba, Budapeşte'de Gül Baba Ve Bazı Bektaşi Vakıfları
  • Nurbanu ( Atik ) Valide Sultan'ın Istanbul-üsküdar'da 1582 Tarihinde Tesis Ettirdiği Vakfiyesi
  • Girit Defterdarı Rıdvanzade Hacı Mehmed Efendi Oğlu Ali Efendi'nin 1748 Tarihli Vakfiyesi Ve Tezyinatı
  • Bir çınarın Ardından... Yılmaz önge Dostumuz Hakkında Kısa Anekdotlar...
  • Beyhan Sultan Vakfiyeleri Ve Tezyinatları
  • Beypazarı Vakıflarına Genel Bir Bakış Ve Beypazarı Sadr-ı Azam Nasuh Paşa Hanı
  • Türk Kültürü Ve Biz
  • Bulgaristan'da Bulunan Osmanlı Vakıflarıdan Bir Demet
  • Bulgaristan'da Müftü Yardımcısı Yetiştiren Bir Vakıf Kuruluşu: Nüvvap
  • Ladik Ve Seyyid Ahmed-i Kebir Er-rıfai Hazretleri
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Halı Müzesi'nde
  • Bektaşi Nutku
  • Balkanlar Ve Kosova Facıası
  • Cumhuriyet'in Kuruluşunun 90. Yılında Başkent Ankara:
  • Istanbul Fethinin 555. Ayasofya'nın Müze Olmasının 74. Yıldönümü Vesilesiyle:
  • Atatürk'ün Vakıflarla Ilgili Sözleri
  • 893 H / 1488 M. Tarihli Akkoyunlu Yakub Han Vakfiyesi
  • Komünizmin Sembolü Lenin Yıkıldı, Sıra Bizans'ı Dize Getiren Fatih Sultan Mehmed'e Mi Geldi ?
  • Afganistan Tarihine Kısa Bir Bakış Ve Türk Subaylar Eskden Olduğu Gibi Milenyumda Da Afganistan Ordusunun EğitimÄ
  • Ayaş Vakfiyeleri üzerine Bir Deneme
  • Hacı Bayram-ı Veli Ve Tarıhe Bağlılık
  • Amasya-taşova- Alparslan Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan Er- Rufâi'nin 655 H./1257 Tarihli Arapça Vakfiyesi Tercümesi Ve
  • Birgi Ulu Camii Içşn 1327 M. Tarihinde Yazılan Kur'an
  • Ankara'da Roma Anıtı- Res Gestae
  • A N " Akhi " Genealogical Tree
  • Milenyum Ruyası: Osmanlı Devleti'nin 700 Kuruluş Yıldönümü Ve Düşündürdükleri üzerine Bir Deneme
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde Bulunan Kendinden Desenli üzeri Yazılı Iki Kumaş
  • Kur'anda Yol Gösterici Ayetler
  • Osmanlıda Resi Ilk Müze Adı Ne Zaman Ortaya çıktı?
  • Amasya Vakıflarına Toplu Bakış
  • Izmir Bahri Baba Eski Musevi Mezarlığı
  • Anadolu'da Xııı. Yüzyıl Başlarında Bir Rufâi Zaviyesi
  • Glazed Tles Stolen From ıstanbul Mosques Between 1899-1920 Ottoman Period
  • Sultan ıı. Abdulhamid'in 1888 Tarihli Vakfiyesi Tezyinatı Ve Osmanlı Imparatorluğunda Ilk Toplu Konut Projesi
  • Tokat Vakıfları
  • şehirciliğe Katkısı Olan Kadınlar: Istanbul _üsküdar- Toptaşı, Nûrbânû ( Atik Valide ) Sultan Külliyesi
  • Türk Hâkimiyeti Döneminde Merzifon Mezarlıkları
  • Anadolu'da Xııı.y�zyıl B�r Rufa� Zav�yes�
  • Hayatını Vakıflara Vakfeden Y.mimar -mühendis Prof.dr. M. ılmaz önge
  • Başbakan Ismet Inönü'nün Cami,mescit Ve Diğer Vakıf Eski Eserlerin Korunmasıyla Ilgii Bütün Bakanlıklara Ve Genel Müdürlüklere G
  • EvkÂf-ı IslÂmiye Müzesi'nin Kuruluşu Ve Yönetmeliği
  • Giresun Ili Vakıflarına Toplu Bir Bakış
  • Türk-islam Yapılarında Kronoloji Denemesi
  • Merzifon Tarihinden Yapraklar
  • Momumentum Ancyranum-res Gestae- Ankara Yazıtı-augustus'un Yaptı?ı ??ler
  • Bayramlu Beyliği (hacıemiroğulları )
  • Osmanlı Devletinde Vakıflar Ve Sultan ıı. Bayezıd'ın Vakfiyeleri
  • Kur'an Ve ılım
  • Kur'anda Yol Gosterici Ayetler
  • Kur'an'ı Kerimdeki Cinle Ilgili Ayetlerin Tamamı
  • Kur'an-ı Kerim'ın Arapca ındırılmesı ıle ılgılı Ayetler
  • Xıı-xııı.yüzyıl Türk Hamamları
  • Tanrı Ve Yazğı
  • Balkanlar Ve Kosova Faciası
  • Amasyalı Meşhur Eski Devirdeki Tarihçiler
  • Başkent Ankaranın Kongre Merkezi Ne Zaman Yapılacak
  • Anadolunun Gobegınde 1229 Tarıhlı Tascı Ustalarının Dantel Gıbı ısledıgı Dıvrıgı Ulu Camı Ve Darussıfası
  • Merkez Efendının Mursıdı Merzıfonlu Sunbul Sınan
  • Merzıfonlu Tarıhcı ısmaıl Hamı Danısment
  • Amasyalı Tarıh Ve Cografyacılar
  • Milli Kütüphane'nin Dire?i Dr. Müjgan Cunbur 85 Ya??nda
  • Bektasılık Ve Tasavvuf
  • Alev?lerde Nas?p Alma Tören?
  • Asker? Kat?p Hafız ?brah?m Ethem Efend?’nin Eyüp Sultan Türbes?ne A?t Nukut Vakf?yeler? - Türkiye Vak?flar Bank.özelle?tir
  • Tar?kat-ı Rufaî ( Anonim )
  • Türk Tezh?p San'atına Genel B?r Bakı?
  • Sultanahmet Halı Müzes? Ve Vakıflar
  • Tokat Vakıfları
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  •