GENEL KONULAR - GENERAL ISSUES
AMER?KALILAR’IN OSMANLI DEVLET?’NDEK? E??T?M FAAL?YETLER? MERZ?FON ANATOL?AN KOLEJ? TAR?HÇES? ve Merzifon’da
Üç k?t’a insanlar?na ümmet ve cemaat statüsünde 625 sene hizmet veren Osmanl? ?mparatorlu?u, Yeniçerilerin ortadan kald?r?l?p nizami orduya geçmeleri esnas?nda, Tanzimat Ferman? öncesinde, yani bir nev’i Bat?la?ma hareketinin ba?lad???nda e?itime de büyük önem verdiler.

Bat?l?lar?n bask?s? alt?nda yenilikçi, bir çe?it Bat?l? olmaya çal??t?lar. ?mparatorlu?un gelirlerinin zaman içinde elden giden topraklar sebebiyle dü?mesi, Avrupa’n?n Fabrikasyonu, kapitülasyonlar, el sanatlar?n?n rant dü?üklü?ü neticesinde ekonomi de büyük ölçüde sars?ld?. Avrupa’n?n hasta adam? haline geldi ve nihayet me?hur ?slâhat Ferman? yay?nland?. T?pk? bugünkü Avrupa Birli?inin k?rm?z? çizgilerimize dayatmas? gibi…

Tarihten ders almas?n? bilseydik, tekerrür eder miydi acaba tarih !

5 Eylül 1795 tarihinde Cezayir Beylerbeyi Hasan Pa?a ile yap?lan Amerikan tarihinde ilk defa yap?lan Türkçe metinli antla?mada, Osmanl? ?mparatorlu?u Donanmas? Akdeniz’deki Amerikan gemilerine dokunulmamas? ?art? ile 642.000 alt?n ve her y?l 216.000 dolar ödemeyi kabul eden George Washinton Hükümeti’nin, Amerikan milletinin 25 sene sonraki hamlesi ve 75 sene sonraki durumunu görmemiz, Amerikal?lar?n hangi h?zla muas?r medeniyette ilerlediklerini, as?rlar sonraki hedeflerini nas?l elde ettiklerini bize göstermektedir.

Amerikal?lar’?n Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki ilk e?itim faaliyetleri için hedef al?nan kitle ‘ Cyrus Hamlin’in ‘’ Do?unun Anglo-Saxsonlar? ‘’ dedi?i Ermeni Cemaati hedef al?narak gerçekle?tirilmi?tir. Ancak Gregoryen ve Katolik Ermeni Kiliseleri buna kar?? ç?km??, onlar?n propagandalar?ndan cemaatlerini uzak tutmaya çal??m??lard?r. Hat?ralar?ndan geni? ölçüde yararland???m?z Dr.George White bunu Ermeni hiyerar?isi ile bir çat??ma olarak yorumlam??, Protestan Kiliselerinin kurulmas?n? mant?ki görmü?tür.

Dwight ise, bu konuyu Ermeni sarraf-ruhban s?n?f? ile esnaf-tüccar s?n?f? aras?ndaki bir çat??ma olarak nitelemi?tir .

15 Ocak 1820’de ?mparatorluk topraklar?na ayak basan Pinky Fisk ve Levi Parsons faaliyet alanlar?n? tespite gelmi?, Eli Smith ve Harison Gray Ofis Dwigt Do?u Anadolu’da tetkik seyahatleri yapm??t?r. 1823’de Wiliam Goodell ve William G.Schauffler, Isac Bird ?stanbul’a gelen ilk misyonerlerdir.

Eli Smith’in yorumlar?ndan, Müslümanlar? protestanla?t?rman?n imkans?z oldu?u, H?ristiyan Cemaatler üzerinde çal??man?n gereklili?i ve onlar aras?nda da Ermenilerin hedef kitle olarak seçilmesinin uygunlu?u üzerinde durmu?tur.

Eli Smith- H.G.O.Dwight’?n daha sonra yazd??? Armenia, Research of Revue adl? eserinde : .. ancak hristiyanlar aras?nda çal??mak suretiyle, dü?man topraklar?n?n ta kalbine kolayca girme imkan?na kavu?abiliriz’’ diyerek as?l niyetini aç?kça ortaya koymu?tur . Tarihe bakarak bizim bunlar? bilmemiz gerekir. Haçl? zihniyetinin e?itim k?l?f? alt?nda bir ç?karmas? gibi…

Fisk ve Parsons Suriye ve Filistin misyonunu kurmu?, merkez olarak Beyrut kullan?lm??, 1824’de ilk okul aç?lm??t?r. William Goodell de burada hizmet etmi?, 1831’de ?stanbul’a gelerek Anadolu da te?kilatlanmalar? için 40 y?l çal??m??t?r.

1810 y?l?nda Amerika Birle?ik Devletlerinin tüm dünyada ekonomik, siyasi ve kültürel etkisini ve yay?lmas?n? geni?letmek için Boston’da kurulan American Board of Commissioners for Foreign Misions , 1819’da Osmanl? topraklar?n? gündeme al?r ve ?zmir’e ilk misyonerlerini gönderir. 1829’da Ermenilere yönelik bir misyon kurulmas? karar?n? alm??, Smith ve Dwight’?n 1830’daki incelemeleriyle karar kesinle?mi?tir. Ayr?ca 1830 y?l?nda Türk-Amerikan Dostluk ve Ticaret Andla?mas? neticesinde merkez ?stanbul’a Beyrut’tan ta??n?r.

Kitap konusunda da 1822’de ?ngilizler’in himayelerinde Malta’da kurulan matbaa, 1826 y?l?na kadar 8 milyon sayfa basm??, 1833’de ?zmir’e ta??nan matbaa 1833-1853 y?llar? aras?nda 20 milyon sayfa basm??t?r.

Ermenice, Rumca, Ermeni harfli Türkçe, ?branice ?nciller, The Friend of Youth, Yararl? Bilgiler Dergisi, Ermenice Avedaper, Rumca Angeliophoros, Bulgarca Zornitza, Arapça Nesra, Kukab el Sabah, Muktatif, Harpoot News, Station Notes, North American Review, Journal of Arts and Science, Anal of Edocations gibi dergiler de bas?lm??t?r.

1830’da a??rl?k Suriye’den ?stanbul’a kaym??, William Goodell Rumlar için Lanchaster tipi okullar açm??, 1832’de 28 ö?renci ile k?z okulu aç?lm??, Fener Patrikhanesini bask?s? ile Bab-? Ali okulu kapatm??sa da 1834’de Beyo?lu’nda yeniden faaliyete geçmi?tir. Ayn? sene Trabzon, ?zmir, Bursa’da misyonerler okullar açm??lard?r. Antep 1848, Musul 1850, Arapkir 1853, Tokat - Kayseri 1854, Mara?, Halep, Sivas, Harput 1855, Urfa, Antakya, ?zmit 1856, Diyarbak?r 1857, Mardin-Bitlis-Edirne 1858, Adana ‘da 1863’te birer istasyon kurdular. 1876’da Wheeler taraf?ndan Harput’ta Euphrates ( F?rat) Koleji kuruldu .

1 Aral?k 1833 tarihinde bu alanda çal??maya giren Jhonson ve Schnedier’e Amerika’da a?a??daki talimat verilmi?tir:

‘’ Bir fetih sava??na girmi? askerler oldu?unuzu unutmay?n?z. Bu mukaddes ve vaad edilmi? topraklar silâhs?z bir Haçl? Seferi ile geri al?nacakt?r ‘’ Aç?k ve kesin bu cümlenin yorumu siz de?erli dinleyicilere b?rak?yorum.


Osmanl? ?mparatorlu?unda 1845 y?l?nda bilinen misyoner say?s? 22, yerli çal??an? 12, Okul say?s? 7, Talebe say?s? 135 iken 1913’de Misyoner say?s? 209, Yerli çal??an? 1299, 163 kilise, 15.348 üye, 450 okul, 25.922 ö?renci say?s?na yükselmektedir

1840 y?l?nda ?stanbul’a gelen Cyrus Hamlin ?stanbul’da Bebek’te tarihi okulu açt? . Okulun gayesi gençleri vaiz, haber verici rehber, gezgin rahipler ve e?iticiler olarak yeti?tirilip, kendi insanlar? aras?nda faaliyet göstermelerini sa?lamakt? . Dr.Cyrus Hamlin okulun müdürüdür. Cyrus Hamlin bizzat kendisi taraf?ndan Sarayda elektrikli telgraf kurup çal??t?rd??? George E.White taraf?ndan belirtilmektedir .


Eylül 1863’de Cyrus Hamlin’in Bebek’te açt??? Robert Koleji ve daha sonra Amerikan K?z Koleji ile bir atak yapm??, Robert Koleji Anadolu’da aç?lan di?er kolejlere de kaynak görevini üstlenmi?tir. Frans?z Rochild ailesine mensup, New Yorklu tüccar Christopher Rinlerdetr Robert, ölene kadar koleje destek olmu?, 1878’de servetinin be?te biri olan 400.000 dolar? miras b?rakm??, bu para ile Ahmet Vefik Pa?a taraf?ndan Rumeli Hisar?’ndaki o me?hur arazi al?nm??, in?aat izni 8 y?l sonra Amiral Farrgut’un ziyareti sonunda al?nabilmi?, ve yurdumuzun üst düzey bir çok siyaset ve ticaret erbab? kültür yuvas?nda yeti?mi?tir.

Carene ve William Yale taraf?ndan 1919’da yaz?lan An Analysis of The Syrian-Palestine Situatin in 1919 adl? eserde ‘’ … kesinlikle inan?yorum ki, Robert Kolej Türkiye’deki Do?u Meselesi’nin daha uygun çözüme kavu?mas?nda, tüm Avrupal? kuvvetlerin elçilerinden daha fazla rol oynam??t?r.‘’ ifadesinin günümüzdeki yorumunu sizlerin takdirlerine b?rak?yorum.

Di?er taraftan Newyork E?itim Müfetti?i Dr. F.P.Graves, Young ?slam on Trek, Basil Mathews, Newyork, Friendship, Pres 1926’da yazd??? eserde: ‘’ E?er Yak?n-Do?u bugünkü düzensizlik karma?adan problemlerini çözerek ç?karsa, bu kendi insanlar? sayesinde olacakt?r. Bu uyan???n liderleri Robert Kolej, Beyrut Amerikan Üniversitesi, ?stanbul K?z Koleji gibi okullardan gelen gençler olacakt?r ‘’ demektedir. Nas?l, bu sözler acaba günümüze de uygulanabilir mi ?

David Brewer Eddy Osmanl? ?daresindeki kolejlerden bahsederken: ‘’ Biz orada gelecek neslin liderlerini e?itiyoruz ’’ cümlesi dikkate ?ayand?r. Hedeflerini aç?kça ortaya koymaktad?rlar…

C.H.Wheeler, 1844’den sonra Orta Do?uda yapt??? ara?t?rma neticesinde Ermeni cemaatine a??rl?k verilmesini istiyor ve ‘’ Araplar aras?nda ciddi bir çal??ma yap?lmam??t?. Kürtler aras?nda yap?lan faaliyetler, sadece onlar?n entelektüel alakas?n? uyand?rabilmi?, ve K?z?lba? topluluklar?n?n entelektüel yönden hareketlenmesine sebep olmu?tu . ‘’. C.H.Wheeler devamla ‘’ Türkleri’in önyarg?lar?n?n k?r?lmas?, H?ristiyanl?k hakk?nda bilgilendirilmeleri ve eski fanatizmin yumu?amas?, ho?görü kazan?lmas? ile neticelenmi?tir ‘’ demektedir.

Goodell ve Dwiht, 23.06. 1832 tarihli bir mektupta : ‘’ Sorun Ermenilerin iyili?i için mümkün olan en yararl? i?i hangi yoldan yapabilece?imizdir… onlarla ilgili olarak ise, do?ru uçtan ba?lamak için ilkokullar açmal?y?z. Bir çocu?un kafas?nda bir yeti?kinden çok daha kolay iz b?rak?labilir …’’ diyerek hedeflerinin 12’den vurmak oldu?unu sarahaten belirtmektedirler.

1897 y?l?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda :
Frans?zlar?n 127
?ngiltere’nin 60
Almanya’n?n 22
?talya’n?n 22
Avusturya’n?n 11
Rusya’n?n 7
Amerika Birle?ik Devletlerinin 131 okulu vard?.

1821-1903 Y?llar? ars?nda kurulan Amerikan okullar? :
?stanbul Amerikan Koleji, Amerikan K?z Koleji,
Merzifon Anatolian College
?zmir International College
Harput Euphrates Colege,
Van American College
Mara? Central Turkey College
Tarsus St.Paul College

1845-1913 Y?llar?nda Osmanl? Topraklar?ndaki Misyoner Faaliyetleri

Y?llar Misyoner
Say?s? Yerli
çal??an Kilise
Adedi Üye
Adedi Okul
Say? Ö?renci
Say?
1845 34 12 - - 7 135
1850 38 25 7 237 7 112
1855 58 77 23 584 38 363
1860 92 156 40 1277 71 2.742
1865 89 204 49 2.004 114 4.160
1870 116 364 69 2.553 205 5.489
1875 137 460 77 3.759 244 8.253
1880 146 548 97 6.626 331 13.095
1885 156 768 105 8259 390 13.791
1890 177 791 117 11.709 464 16.900
1895 176 878 125 12.787 423 20.496
1900 162 929 127 13.379 438 22.545
1905 187 1.057 132 16.009 465 22.868
1913 209 1.299 163 15.348 450 25.922


American Board of Commissioners for Foreign Misions’un
1819-1914 Y?llar?nda
Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki harcamalar?

Y?llar Harcanan ABD Dolar?
1819-1824 12.479
1825-1834 128.966
1835-1844 554.584
1845-1854 776.773
1855-1864 1.484.963
1865-1874 1.830.848
1875-1884 1.817.065
1885-1894 2.187.939
1895-1904 1.917.824
1905-1914 2.634.344

Bu genel bak??tan sonra Merzifon ilçesinin kuzey kenar?nda 40 dönümlük bir arazide, s?rt?n? H?d?rl?k tepesine dayam?? Anatolian Koleji Kampüsü ve Teoloji Fakültesi kurulmas?na göz atal?m :

O tarihlerde Merzifon’un nüfusu 1891-92 y?llar?nda 20.000 dolaylar?nda olup, 13.380 Müslüman 5.820 kadar Ermeni, 800 kadar Rum cemaati bulunuyordu . Merzifon’daki Rum cemaati, Rum varl???n?n ve kültürünün üst seviyesini temsil etmiyordu. Bir ço?u birkaç nesil önce Trabzon’daki ( bugünkü Gümü?hane’den ) madenlerden Gümü?’deki ( ?imdiki Gümü?hac?köy ilçesine ba?l? Gümü? beldesi ) gümü? madenlerine çal??t?r?lmak üzere getirilen bir madenci k?lan?na mensuptular .

1864 y?l?nda Bat? Türkiye Misyonu, Cyrus Hamlin’in ?stanbul- Bebek’teki okulunu Constantinopol gibi güçlü bir metropolde, talebelerin kar?? kar??ya kald?klar? geni? dünyan?n çekiciklerine daha az maruz, daha içerilerde bir bölgeye ta??ma karar?n? oylad?. Böylece yeti?tirilen genç rahipler de, hizmet verecekleri insanlara daha yak?n olacaklard?. Baz? nedenlerden dolay? Merzifon çekici ve iyi bir yerdi . ve yeni yerle?im yeri olarak ( Merzifon ) seçildi .

Baz? nedenlerden dolay? Merzifon çekici ve iyi bir yerdi diyor, Merzifon Anatolian Koleji Müdürü Dr.Gorge White Hat?rat?nda.. Te?kilat dört misyona ayr?lm??t?. Merzifon Bat?n?n ortas?ndayd?. Kendilerine göre stratejik bir önemi vard? her halde Merzifon’un. Ayr?ca Bizans Döneminde , Ba?kenti Amasya olan Ermeni Tema’s?n?n ( ?) içinde yer al?yordu. Merzifon ayr?ca iç Anadolu’yu Samsun Liman?na ba?layan kilit noktadayd?. ?ehrin akropolünde Rum St. Barbara Kilisesi vard?. Her y?l St. Barbara gününde Rumlar?n ibadeti için kullan?l?yordu.

1851’de P.O. Powers isimli misyoner Merzifon’a gelir ve ?ehirde 5 gün kalarak iki Protestan Ermeni ile görü?ür.

1852 y?l?nda Amerikan BOARD Te?kilat?n?n Merzifon’a gelen ilk misyonerleri Maria Vest ve e?idir . 1852’de 9 Evangelist aile bir Protestan gurup olarak tan?n?r. 1853’de Edwin E.Bliss önderli?inde 10 Protestan, Merzifon’da ilk Protestan kilisesini kurarlar.

1860’da J.Y.Leonard ve e?i Merzifon’a yerle?ir. 1861’de Protestan say?s? 261’e ç?kae, bunlar?n 18’i kilise üyesidir. 1863’de E.M.Dodd ve Jhon F.Simith aileleriyle birlikte Merzifon’daki istasyon ad? verilen Koleje yerle?ir.

1865’de Eliza Fritcher direktörlü?ünde K?zlar okulu aç?l?r. ?lk ö?renci say?s? 8 iken, 35’e yükselir . Eliza Fritcher 30 y?l kal?r ve Merzifon’da vefat eder. Yat?l? Okulun ba?kanl???n? dah sonra Mary D.Wight, Jennie C. Smith, C.E.Bush Yürütürler.

1865’de ?stanbul Bebek okulundaki Teoloji k?sm? 8 ö?rencili bir s?n?f halinde R.John F.Smith himayesinde Merzifon’a nakledilir. Bu bölüm ?lâhiyat Fakültesi olarak hizmet etmeye ba?lar. ( her Amerikan Devlet ba?kanlar?n?n Heybeliada Ruhban Okulunun aç?lmas? konusunda, bütün Ba?bakanlar?m?zla, Cumhurba?kanlar?m?zla yapt?klar? ba? ba?a görü?melerde gündeme getirdikleri konu bu de?il mi ? )

1867’de Charles Caplin Tracy ve e?i Merzifon Kolejine gelir ve emekli olaca?? 1913 y?l?na kadar Merzifon’da kolejde görevlidir. Kolejin de Ba?kan?d?r.

1871 y?l?nda Kolej’deki çan kulesi 400 Lira ve 1760 dolara in?a edilmi?tir .

1881’de Charles Caplin Tracy önderli?inde 4 ö?renci ile lise k?sm? faaliyete geçer. Daha sonra dini e?itim veren okulun e?itimi 3 y?ldan 4 y?la ç?kar?l?r. Bir y?l haz?rl?k s?n?f? ilâve edilir. Dr.Sivasl?yan Lisenin tek hocas? ve müdürdür. Eski dini okuldan mezun Ohannes Kayayan, Ermenice derslerinin sürekli hocas? olmu?tur 1884 y?l?nda…

1885 y?l?nda Dr.Tracy lisenin ölme noktas?nda oldu?unu Haziran ay?ndaki okulun kapan?? konu?mas?nda belirtir ve Anadolu Kolejinin do?umunu müjdeler… Liseden mezun 5 genç bir y?l daha yüksek s?n?fta e?itim görürler.

Orta Okul olan High School 1871’de aç?lm?? olup 200 ö?renci; K?z Okulu olan Anatolia Girls S.C. 1886’da 250 ö?renci; Lise seviyesi olan Anatolia Kolej 1886’da 280 ö?renci; Fakülte seviyesi olan Anatolia Akademia 1886’da 135 ö?renciyi e?itiyordu . C.C. Tracy ve ABD Sivas Konsolosu H.M.Jewet, memleketlerine gönderdikleri raporlarda, Osmanl? ?mparatorlu?unda en ileri derecede e?itim verdiklerini bildiriyorlard?. Harput Euphrates Koleji ve Antep Koleji idarei yönden Merzifon Kolejine ba?l?yd?. Do?u ve Orta Anadolu’daki kolejlerin y?ll?k toplant?lar?, kongreleri ve misyonerlerin toplant?lar? burada yap?l?yordu .

1882 y?l?nda Amerika’da Grinnel Koleji’nden, 1887’de Chicago Teoloji ( Dini Okul) okulundan mezun olan George E. White, Iowa’da üç y?ll?k rahip okulundan mezun olduktan sonra 15 Kas?m 1890 Cumartesi günü e?i ile birlikte Merzifon’a gelerek, Merzifon Kolej Kampüsünde 30 y?ll?k e?itim hayat? ba?lar …

Phiadelphia’da t?p e?itimi yapan Dr. Melcon Altounian kolej doktoru , ayn? zamanda psikoloji ve kimya dersleri ö?retmeniydi. 1894’deki kolera salg?n?nda bir çok can? kurtar?r, Mrs. Tracy ile yoksul hastalara yard?mc? olur. Alman bir anne ve ermeni bir babadan do?an Berlin Üniversitesi mezunu ve Berlin Üniversitesinde Türkçe gramer kitab? olan Prof. Manissadjian, Merzifon’da 25 y?ll?k bir çal??ma ile Merzifon fauna ve floras?n? tespit ederek, bitki, kelebek böcek koleksiyonunu Kolej Müzesine kazand?rm??t?r. 1892 y?l?nda Prof. Theocharides Atina’daki 4 y?ll?k yüksek seviyedeki tahsilini tamamlayarak Yunanca Kürsüsünü 1921 y?l?na kadar sürdürmü?tür. 1894’de Carleton Kolejinden matematik ve astronomi konusunda doktora yapan Prof. A.G. Sivasliyan, tekrar Merzifon Anatolia Kolejine döner. H.T.Kayayan Ermeni dili ö?retmeniydi ayn? zamanda da Rumlar’a temel ?ngilizce dersi veriyordu. 1897’de eski ö?rencilerden Prof. J.P. Xenides Edinburg’da Teoloji, felsefe ve tarih çal??malar?n? tamamlayarak Merzifon Anatolian Kolejine döner. Mr. Nerso, Kendine yard?m atölyesini kurarak saati 20 para veya 2 cent üzerinden 30-40 ö?renciyi çal??t?rarak yüklü bir gelir elde eder .

Kolejde Frans?z ve Ermeni profesörler 44 dolar, Rum ö?retmenler 24-40 dolar, matematik hocalar? 22 dolar, Frans?z ve Ermeni asistanlar 17,60 dolar, Türkçe ö?retmeni 13,20 dolar, ücret al?yorlard? .

George White, bir sene 113 gün Merzifon’un civar il, ilçe ve köylerine seyahat yaparak misyonerlik faaliyetini sürdürür, dolay?s?yla da evinden ayr? kal?r.

8 Eylül 1886’da Kolej e?itime ba?lad?. Fakültenin hocalar? lisede ders veren birkaç ki?idir. Kolejin ilk y?l?nda liseden gelen 93 ki?idir. Daha sonra bu say? 115 olmu?tur.

Birinci s?n?fta :Geometri, Fiziki Co?rafya, ?ngiliz Klâsikleri, Retorik ( Belagât ), Edebiyat ?lkeleri, Ticaret Hukuku, Kompozisyon, Frans?zca,

?kinci S?n?fta : Trigonometri, Astronomi, Botanik, Antik tarih, Modern tarih, mant?k, Mecelle, Resmi Yaz??ma, Frans?zca,

Üçüncü S?n?f :Ticarî Aritmetik, Muhasebe, Kimya, Ceza Hukuku, Kompozisyon, Frans?zca,

Dördüncü S?n?fta : Felsefe, Felsefe tarihi, Ahlaki Bilimler, Ekonomi-Politik, Uluslar aras? Hukuk, Mineroloji, Jeoloji dersleri okutuluyordu.

1888’de Sivas’tan 53, Ankara’dan 43, Trabzon’dan 23, Kastamonu’dan 6, Ayd?n’dan 2, Konya’dan 1, Diyarbak?r’dan 1 ?stanbul’dan 1 ö?renci okumak üzere Merzifon Kolejine gelmi?tir.

1894 y?l?nda Merzifon’da Amerikan Koleji Ö?retim üyelerinin bir k?sm?n?n da içinde bulunduklar?, d?? tahrik ve te?vikiyle bir isyan hareketi ba?lar ve Osmanl? Devleti gerekli hassasiyeti göstererek isyan? an?nda bast?r?r, suçlular? adalete sevk eder, ancak cezalar?n?n verilmesi esnas?nda Amerika, ?ngiltere ve Almanya’n?n bask?s? sonucu, as?l suçlular idam cezas?ndan Padi?ah II. Abdülhamit’in Ferman?yla affedilerek, sürgün edilir. E?itime bir ara verilirse de, asl?nda izinsiz olarak 30 y?l e?itim veren Koleje, resmi olarak aç?l?? izni verilmek mecburiyeti do?ar, ileride bu konuya detayl? olarak girece?iz.

13 Kas?m 1893 tarihinde Hariciye Naz?r? ( D??i?leri Bakan?) Sait Pa?a, Londra Büyükelçimiz Rüstem Pa?a’ya gönderdi?i 6735/ 242 say?l? yaz?da :

Merzifon Koleji Müdürü Herrick’le yap?lan konu?man?z al?nd?. Bu zat?n evvelce yapt??? aleyhimizdeki beyanlar? dolay?s?yla kendisinin Türkiye’ye dönmesinin yasakland???n?n, zaman?nda A.B.D. Sefaretine bildirildi?i, ?ayet ?imdi tekrar dönmek istiyorsa, kendi imzas? taht?nda evvelce söylediklerini yalanlar ve gazetelerde ne?redilirse, iste?inin ancak kabul olunabilece?inin uygun görece?iniz ?ekilde kendisine bildirilmesi , denmektedir.

9 Kas?m 1893 tarihinde ise, Adliye ve Mezahip Naz?r? R?za Pa?a, Sadrazam Cevat Pa?a’ya yazd??? bir yaz?da ise :

Merzifon’dan Trabzon’a nakledilen Ermeni Murahhas? Ayvazyan Agi?e Efendi’nin vilâyet dahilinde sürekli dola?mas? ve Ermeni Okuluna yabanc? müfsit ö?retmenler tayini nedeniyle Vilâyetçe Trabzon’dan ald?r?lmas? önerilmi?ti. ?stanbul Ermeni Patrikli?ine konu intikal ettirilmi? ve Patrik; bu zat?n Merzifon’da dürüst çal??t??? için Mecidiye Ni?an? ile taltif edildi?ini, Trabzon Ermeni Okuluna yabanc? ö?retmen tayininin yasak oldu?unu bilmedi?ini, fakat bunlar?n da müfsit olmad?klar?n?, dolay?s?yla Ayvazyan hakk?ndaki söylentilere bak?lmaks?z?n görev yeri olan Trabzon’a dönmesine müsaadelerini talep etti?ini , yazar.

1894’de erkek çocuklar içi ev kurulur. 30-40 ö?rencilik kontenjanla konu ba?larken zamanla bu say? artar ve 500’e ç?kar. Bu okulun mes’ulu, çocuklara annelik eden Mrs.Edward Riggs, daha sonra da 12 y?l boyunca Bay ve Bayan Getcheller idi. Newyork’tan Mrs. John Stwart Kennedy’nin yard?m?yla yani binalar kazan?ld? ve temeli 10 Nisan 1914’de at?ld?. Bu s?rada Kampus çevresinde Türk askerlerinin çad?rlar? bulunuyordu.

A?a??da belgelere daha geni? de?inece?imiz 1895 y?l?ndaki ciddi Ermeni ayaklanmas? olaylar?ndan sonra önde gelen ?ngiliz Quaker’lerinden Dr. Rendel Haris ve e?inin Koleje büyük yard?mlar? dokunur. ?ngiliz Quaker George Cadburg e?itimli bir hem?irenin bir y?ll?k maa??n? kar??lar. Cadburg’un k?zkarde?i Josephine Taylor hem?ire olarak göreve ba?lar. Daha sonra yerini Bayan J.H. Hoyland al?r. Kampüsün d???nda bir ev kiralanarak hastanenin temeli at?lm?? olur. Amerikan Board Te?kilat? Merzifon Koleji’nin iste?i üzerine Dr. Carrington Merzifon’a gelerek, Kendine Yard?n atelyesinin deposu hastane haline getirilir. Carrington’nun ?stanbul’a gitmesi üzerine yerine Dr. Marden gelir .

G.White, Merzifon’a gelir gelmez Türkçeyi ö?renmeye ba?lar. Camileri de s?k s?k ziyaret eder ve camileri kendi evi gibi s?cak bulur . Müslüman cemaat onu sevgi ile kucaklar. Müslüman dinini ö?renir. Ezan sesi rahats?z etmez. Namaz k?lacak kadar Kur’an surelerini ve anlam?n? ö?renmi?tir. Ayd?n fikirli olan zaman?n Müftüsü, o devirde Frans?zca bilen ve ?stanbul Millet Medresesi mezunu ( rahmetli Dedem Hac?bayramo?lu Hac? Salim Efendi , White, hat?rat?nda nedense ismini vermiyor ?) ile yak?n dost olup, dini konular? birlikte tart???rlar , rahmetli babam ?hsan Bayram’dan duydu?um kadar? ile evimize ve Merzifon’un güney-do?usunda bulunan meyva bahçemize gelirlermi? .

1902 y?l?nda okula 1045 ö?renci girmi?, bunlardan 115’i 16.s?n?ftan mezun olmu?tur. Türkiye’de e?itilen ilk hem?ire Lousaper Torigian Kolej Hastanesinden ayn? y?l diplomas?n? alm??t?r . Kolejde 2 Rum Ö?retmen ve 21 Rum ö?renci olup, zamanla say?lar? artm??t?r.

1904 Y?l? bahar?na kurakl?k olmas? sebebiyle H?d?rl?k’ta Müftü ( Hac?bayramo?lu Hac? Salim) ve beraberinde G. White’?n da bulundu?u 3.000 ki?i, gelenek gere?i ya?mur duas?na ç?karlar.

Dr.G.E.White, Hat?rat? çevrisinin 186. sayfas?nda Rufâi zikrini ?öyle anlat?r :

?eyh Ali 500 taneli tespih ta??rd?. Dervi?lerin her ba??r???nda ( zikrinde ) bir taneci?i çeker ve tüm tespih bitti?inde, yeni bir cümleci?e geçilir di. Cezbe içindeki dervi?lerin havas?na kap?lmamak ve vücut ve sesle onlara kat?lmamak mümkün de?ildi. Zaman zaman birisi yere dü?er, ancak arkada?lar? taraf?ndan kald?r?l?r ve hemen s?radaki yerini al?rd?.

Kömür mangallar getirilir, bunlar?n içinde 30 santimlik küçük ?i?ler demir k?zg?n beyaza dönene kadar ?s?t?l?rd?. Daha sonra ayini yöneten yar?m düzine adam? ça??r?r, her birinin avucuna bu ?s?t?lm?? demirleri yerle?tirirdi. Dervi?ler bu demiri ate?teki rengi yüzünden ‘’ gül ‘’ diye adland?r?rlard?. Ve demiri alan her dervi?, heyecan ve cezbe içindeki kalabal???n olu?turdu?u halkada yürür ve bu k?rm?z? s?cak demiri yalard?. Metalin parlad???n? ve nemli dil ile temas etti?inde ç?kard??? sesi duyard?m. Demir so?udu?unda; dervi?ler mangaldan yanan kömürleri al?rlar, a??zlar?na koyarlar, parlayan kordan ald?klar? derin nefesle s?cak ate?e üfürürlerdi. Sonra demir keserler, sivri uçlu demirler, ?i?ler ç?kar?rlard?. Bu ?i?ler, her biri yumruk büyüklü?ünde ç?nlayan halkalarla sar?l? birer tahta sapa sahiptir.

Bu aletin görünü?ü benim kan?m? dondururdu. Halbuki dervi?ler onu kullan?rken hiçbir ac? hissetmediklerini söylerlerdi. Bir Rufâî olman?n fazileti merhum Pir’in gücünün ve faziletinin ya?ayan ?eyh vas?tas?yla aktar?lmas?, imkans?z gözüken bu hayret verici i?leri gerçekle?tiren mütevâzi dervi?leri korurdu. Böylece Allah’?n bir Rufâî’nin ibâdetini kabul etti?ini ispatlad??? dü?ünülürdü. Bu aleti ba?lar?n? e?erek alan her dervi?, onu öper, ok?ar ve elinde k?v?rarak yürürdü. Gittikçe daha çok cezbeye kap?l?p heyecanlan?r, en sonunda ‘’ Allah, Allah ‘’ ba??r??? ile onu yanaklar?na, ensesine, gö?süne veya vücudunun di?er yumu?ak yerlerine saplard?. Aleti topuzundan döndürerek yürür ve bir zaman sonra etinden ani bir sars?nt? ile çeker ve daha büyük bir heyecanla yeniden ba?lard?. Böyle yaralardan hiç kan akmad??? iddia edilirdi. Parçalanan yanaklar? ve a??zdan d??ar? f?rlayan ?i?in ucunu gördü?üm halde ben de hiç kan görmedim.

Ayn? sayfa sonunda ise Rufaî zikri hakk?nda ?u yorumda bulunur :

Bu ispatlar?n bir aç?klamas?n? yapam?yorum. Dindar Müslümanlar bunun belirli dindar insanlar için ilâhî tasdikin bir i?areti oldu?unu söylüyor ve sayg? duyuyorlard?. Her ne olarak tan?mlan?rsa, belki hipnotizma baz? ?eyler için aç?klama sa?layabilir. Aldanma oldukça mümkün olmakla birlikte, sahtekârl?k konusunda hiçbir delil bulamad?m.

Rahmetli babamdan bu konuda duydu?um bir olay? sizlere aktarmak istiyorum.

Çocuk ya?ta idim. Mahallemiz olan ve ayn? sokakta ya?ad???m?z Medrese Önü ( Çelebi Mehmet ) Camii penceresinden Rufâî zikrini seyrediyordum.( Tahminimize göre Anatolia Kolejinde ö?retmen ) Bir Amerikal? da di?er pencereden seyrediyordu. Onu gören ?eyh, Amerikal?y? Camiin içine ça??rd?. Ba? parma??n? elindeki k?l?çla bir darbede kesti, Amerikal?n?n yaka cebinden ald??? mendille sildi. Mendile kan bula?m??t?. Kesik parma?? tekrar eski yerine koyarak tükrü?ü ile sildi. ?imdi bak parma??na dedi. Parma?? yerindeydi. Amerikal? hayretler içinde bak?yordu. Parma?? di?er eliyle çekti. Parmak kopmad?, parma?? sa?lamd? ve kan- yara izi de yoktu. ?eyh yaka cebindeki mendiline bak dedi. Mendil kanl? idi. Amerikal? hayret ve ?a?k?nl?k içinde camiyi terk etti.

24 Temmuz 1908 ‘de ?kinci Me?rutiyetle yeni Anayasa il’ân? ile Hürriyet, adalet, e?itlik, karde?lik sevgisi dört bir yana da??l?r, herkes birbirini kucaklar. ?ttihat ve Terakki Dernekleri kurulur. Merzifon Derne?ine Kolejden 3 ö?retim üyesi, bir ermeni olmak üzere 12 ki?iden olu?ur. Fakültenin iki üyesi Belediye Meclisine seçilir.

Anayasa’n?n ilân? ile birlikte, Kolej ö?rencileri, Kolej idaresinin yard?m ve gözetiminde Kolejde ö?renciler fikirlerini aç?klamak gayesiyle gazete ç?karmaya karar verirler. Bir grup Rum ö?renci Merzifon’da bas?lan ilk gazeteyi basmaya, yönetmeye ve da??tmaya ba?larlar.

Bunun akabinde Ermeniler de di?er küçük kulede ‘’ Ayl?k Aile Dergisi ‘’ ç?karmaya ba?larlar. White’de Sava?s?z Zafer ( !!! ) konulu bir konferans verir.

Bilindi?i halde i?letilmeyen Merzifon ile Suluova aras?ndaki Merzifon’a takribi 20 Km. mesafede, Merzifon-Samsun-Suluova kav?a??nda bulunan Çeltek Kömür Madeninin imtiyaz?n? Kolejden mezun bir genç Ermeni almay? ba?ar?r ve Kolejde de bu maden kömürü kullan?l?r.Dr.Tracy bir in?aatc?yd?. Merzifon’da pi?meye elveri?li kili ilk defa bularak Marsilya tu?las? üzerinde çal??t? ve Merzifon’a kazand?rd?.

Müslüman aileler çocuklar?n? domuz eti yememek için Koleje göndermek istemezlerdi. Resmi makamlarda Türk ö?renciler için her türlü engeli ç?kar?rlard?. Okul idaresi de Kolej yemeklerde domuz eti kullanmamaya özen göstermi?, idareciler nadiren domuz eti yemi?lerdir. Koleje ilk giren Türk ö?renci Nurettin Pehlivanzade olup, 1909 da girmi? 1914 y?l?nda mezun olmu?tur.

1911-12 ders y?l?nda yeni gelen James, Papazyan, Hurmiziades, Leresche, Marchetic. ?le ?ngilizce, Türkçe, Yunanca, Frans?zca ve Rusca dillerinde Kolejde Bülten ç?kar?l?yor, ek dersler veriliyordu 282 ö?renci ülkenin 16 eyaletinden geliyordu. Ayn? zamanda Yunanistan’dan, Girit’ten, K?br?s’tan, M?s?r’dan ve Rusya’dan ö?renci vard?.

1913 y?l?nda 27 y?l?n? Kolej Ba?kan? olarak geçirdi?i 46 y?ll?k Merzifon görevinden Dr.Charles Chaplin Tracy emekli oldu ve Amerika’ya döndü, yerine Dr.George White Kolej Ba?kanl???na seçildi. 1917’de Tracy’nin vefat?ndan sonra Dr. G. White; Charles Chaplin Tracy: Misyoner, Hümanist, E?itimci, Anadolu Kolejinin ?lk Ba?kan? adl? bir kitab? yay?mlar.

1913-14 ders y?l?nda Anatolian Kolejinde 10 Amerikal?, 11 Ermeni, 9 Rum, 1 ?sveçli olmak üzere 32 ö?retim üyesi bulunmaktad?r. Ayn? y?l G.White Amerikan Misyonerlik Te?kilat?ndan ald??? özel izinle Rusya’ya bir seyahat yapar ve Rus Gregory Chakalof o seyahat sonucunda Eylül ay? ba?lar?nda Rusya’dan gelerek Kolejin e?itim kadrosuna kat?ld?. Okulun, 300 yat?l?, 125 gündüzlü ö?rencisi bulunmaktad?r. Bunlar?n 112’si kolej ücretini ödeyebilmek için Kendine Yard?n Atelyesinde çal???yorlard?. Milliyet olarak ö?rencileri s?ralarsak 200’ü Rum, 160’? Ermeni, 40’? Rus, 25’? Türk’tü.. Merzifon Anadolu Koleji 50. kurulu? y?l?n? sessizce kutlad?.

4 A?ustos 1914’de Seferberlik emri camilerde okundu. Kafkas Cephesine asker sevkiyat? için Kolej hastanesine Genel Kurmay taraf?ndan el kondu ve 1.600 askerin bar?nd??? çad?rlar kuruldu. T?bbi e?itimini tamamlayan 22 mezunla birlikte 8 hoca, toplam 36 ki?i askere al?nd?. Eylül 1914’de 22 Ö?retmen, 200 ö?renci vard?. Ö?renci say?s? yar? yar?ya dü?mü?tü. Rus ö?retmen ve ö?renci kalmam??t?.

Kolejde imar hareketleri de ba?lad?. ?ngiliz mimar H?d?rl?k’taki ta? oca?? kalitesini çok be?endi. Ana bina Dr.D.K.Pearson ve e?i taraf?ndan yap?ld?. Kütüphane ve Müze binas? için 15.000 dolar?n yar?s?n? mezunlar kar??lad?. Kuzey Koleji ba??? ve hediyelerle yap?ld?. Haz?rl?k ö?rencileri ve gözetmenler için yap?lan evin harcamas?n? Jhon Stuart Kennedy ve e?i taraf?ndan kar??land?. Birlik salonu için 25.000 dolar Arthur Curthiss James taraf?ndan annesinin hat?ras?na verildi. Bu paran?n büyük k?sm?, George Hills White Salonu için biriken para ile birlikte Selanik’e transfer edildi. Kuzey Koleji 1912, Mezunlar Kütüphane- müzesi 1914, Kenney ve Gözetmen evi 1915’de tamamland?. George Hills White Salonunun temeli 1915’de at?ld?, 440 dolar kar??l??? 100 lira harcand?. harpler yüzünden in?aat yürümedi.

Dini okulun faaliyeti ask?ya al?nm??t?r.1915 y?l?nda Ermeni tehciri konusu gündemdedir. Kolej ve hastaneden 61 öküz arabas? ile 72 ki?i ayr?lm??t?r. Prof. Hagopian G. White’yi bir kenara çekip ‘’ Dr. White, kendi irademle gitti?imi bilmeni ve hat?rlaman? istiyorum. Yetkili ve güce sahip Türkler aras?nda etkili arkada?lar?m var. Bana ?stanbul’a gidebilmeme için seyahat izni vermek hususunda söz verdiler. Oraya gidebilir ve güvenlikte olabilirdim.Ama kendi insanlar?mdan ayr?lmak istemiyorum. Onlar? bekleyen ak?bet ne ise, ben de onlarla birlikte tecrübe etmek istiyorum. Gidiyorum . Çünkü kaçmayaca??m ‘’ dedi .

Matematik ve haritac?l?k konusunda uzman, ?ehir mühendisli?ine yak??an Prof.Sivasl?yan’a öylesine Müslüman olmas? kar??l???nda özel koruma teklif edilmi?ti. Bu teklif de ret edilmi?ti …

Tehcir esnas?nda 12 A?ustos 1915 tarihinde, Merzifon Anatolian Koleji K?zlar Okulu ve King Sa??rlar Okulundan sürgüne gönderilen 62 ki?iden 48’i Bayan Williard ve Bayan Gage’nin gayretleriyle Sivas’tan Merzifon’a geri getirildi. O tarihte Ermeni erkekler birer potansiyel dü?man iken, k?zlar ve kad?nlara daha ho?görü ile bak?lm??, baz? Merzifon yerlileri, ?ehirdeki k?zlar? 4,4 dolar ( 1 Osmanl? liras? ) kar??l???nda sat?n alarak cariyeleri aras?na alm??lar ve sürgün esnas?nda da?daki e?k?yalar?n tecavüzünden, seyahat dolay?s?yla rahats?zlanarak muhtemel bir ölümden bu ?ekilde kurtulmu?lard?r . Bunlar?n birine de G. White arac?l?k etmi?tir.

1915 Eylülünde 65 ö?renciden 7 Rus, 8 Türk, 50’si Rum’dur. Ö?retmen yoklu?undan yüksek k?s?m kald?r?lm??, baz? ileri talebeler derslere ö?retmen olarak girmi?,Mrs.Getchell, Mrs.Paye, Dr.Marden gönüllü olarak e?itime destek vermi?lerdir.

1919’da Ö?renci say?s? 166’d?r. Dördüncü S?n?f 14 ki?i, Üçüncü s?n?f 22 ki?i, ?kinci S?n?f 40 ki?i, Birinci S?n?f 90 ki?idir. Bunlar? milliyeti ise; 12 Türk, 1 Rus, 75 Rum, 1 Bulgar, 77 Ermeni’dir.

1920-1921 Ders y?l? 8 Eylülde ba?lad?. 218 ö?rencinin kayd? bulunmaktad?r. Bunlar?n 29’u Türk’tür. 21 ki?ilik kadrolar?n?n 15’i ö?retim görevlisidir. Bunlar?n 4’dü Amerikan, 2’si Ermeni, 4’ü Rum, 1’i Rus, 1’i ?sveçli, 2’si Türk’tür. Ö?rencilerden o y?l okul ücreti olarak 20.000 dolar tahsil edilmi?tir.

* * *
Amerikan BOARD te?kilat?, misyonerleri vas?tas?yla Türk, Ermeni, Rum ?rklar?n?n birbirlerine kar?? kin ve nefret duymalar?n? sa?lamak için de çaba sarf ediyordu. BOARD Misyonu D?? Faaliyetleri sekreteri Judson Smith ‘’ bütün bu asil hizmetimiz, Ermeni milletinin bize kar?? sonsuz sevgi ve ?ükran duygular?na garketti ve Ermenilerin yüreklerini çelik bir çengelle misyonerlere ba?lad?. Art?k ermeni Milleti koruyucular?n?n ve velinimetlerinin ellerinde bir bal mumu parças?yd? ‘’ diyerek durumu ve niyetlerini, harekete haz?rl?klar?n? aç?kl?yordu.

Amerikal?lar, Ermeni ailelerinden seçtikleri baz? ki?ileri Amerika’ya götürüyor ve en iyi üniversitelerde e?itiyorlard?.

1885 y?l?nda Sivas’ta aç?lan Amerikan Konsoloslu?una atanan H.M.Jewet, Tokat’l? bir Ermeni ailesinin çocu?udur. 5 y?l bu görevde kalm??t?r. Yerine gelen ayn? soyadl? Konsolos da bir misyoner çocu?u ve Ermeni bir kad?nla evlidir. Dolay?s?yla da Amerika’ya gönderilen raporla yanl?, tek tarafl? idi. Misyoneler gönderdikleri raporlarda Türkleri yeriyor, Ermenilere göklere ç?kar?yorlard? .

1888-1890 y?llar? aras?nda Merzifon’a deneyimli, silah e?itimi görmü?, bir Rus Generalinin vaftiz o?lu Leon Samoyon gönderilir . Bu ki?i ayaklanman?n planlay?c?s?d?r. Propagandaya ba?lar ve bir çok Ermeni gencini kand?r?r. Ermenilerin ba??ms?zl???na kazanmalar? için silaha sar?lmalar?n?n gerekti?ini, büyük devletlerin de davalar?n? destekleyece?ine ikna eder .

1890 y?l?nda H?nçak ve Ta?nak Komiteleri, Küçük Ermenistan ?htilal Komitesini de aralar?na alarak ‘’ Ermeni ?htilal Birli?i’’ ni kurdular.

1892 y?l?nda H?nçak Komitesi ayr? olarak Merzifon’da bir toplant? düzenleyerek ?u kararlar? al?rlar :

• Üyelerine demirba? silah sa?lanmas?,
• ?syanc?lar?n Gürcü elbiseleri ve ba?l??? giymeleri,
• Komiye üyeleri silah ve cephanelerini kendilerinin almas?,
• Komitelerin bölünerek ayr?lmas? ( hücre tipi ),
• Giri?te ödenen para ve aidatla yoksul olanlara silah temini,
• H?nçak Gazetesine abone sa?lanmas?.

Merzifon’daki ayaklanma planlamas? da ?u ?ekilde yap?lm??t?r :

1.Türk ve Ermeni halk?n?n kutsal sayd?klar? cami, kilise duvarlar?na birbirlerini karalay?c? sloganlar yazmak, i?yerlerine evlerin kap?s?na k??k?rt?c? bildiler atmak,

2.Çar??da, Pazar kuruldu?u yerlerde Ermeni halk?n?n aras?na kar??arak Türklerin silahlanarak kendilerini öldüreceklerinin söylentisini yaymak; Türk ve Müslümanlar aras?nda ise, Ermenilerin silahlanarak Türklerin evlerini basarak öldürülecekleri yalan?n? yaymak,

3.Cuma ve Pazar günleri Cami ve kiliselerin etraf?nda öldürme ve yaralama eylemi yapmak, cami ve kiliseleri kur?unlamak, camlar?n? k?rmak; böylece de iki toplum aras?n? açarak birbirlerine kar?? k??k?rtma hareketini ba?ar?ya ula?t?rma,

4.Türklerle yak?nl??? olan sad?k Ermenilerin tespit edilerek evlerinin soyulmas?, yak?lmas?, çocuklar?n?n ve kad?nlar?n?n kaç?r?lmas?; bu olaylar?n geçti?i yerlere Türklere ait k?yafet ve sahte kimlik b?rak?lmas?, sald?r?lar? zaman zaman Amerikal? ve di?er yabanc?lara da yöneltilmesi.

Merzifon’da iki Ermeni ayaklanmas? olmu?tur.

Birincisi 1893 y?l? Ocak ay?nda Kolej duvarlar?na ‘’Vatansever ?slam Komitesi ‘’ ba?l??? alt?nda, Ermeniler üzerine cihat ilan edilece?i, mallar?n?n ya?malanaca??, kendilerinin k?l?çtan geçirilece?ini bildiren duvar ilan?n? yap??t?r?lmas?yla ba?lam??, ayn? ?ekilde de II. Viyana Ku?atmas?n? yapan ünlü Merzifonlu Kara Mustafa Pa?a’n?n yapt?rm?? oldu?u Pa?a Camiinin kap?s?na da Ermeni Komitac?lar?n?n Müslümanlar? ayn? ?ekilde yok edeceklerini bildiren bir duvar ilan? yap??t?r?lm??t?.

Her iki toplumda da heyecanl? ve korkulu günler ba?lam??t?r. Ayn? günlerde de devlet binalar?n kap?lar?na da ‘’ Hükümet vergi için Ermeni milletini s?k??t?rmas?n, Zalimlik etmeyin, Bunun hesab? sorulacakt?r ‘’ ?eklindeki ilanlar, tüfek mermisinin arkas? ile mühürlenmi? ilanlar as?lm??, sokak aralar?na ve cami avlular?na at?lm??t?r.

Malatya’da ve civar?nda bir çok soygun ve kanl? öldürme, sabotaj hadiselerine kat?lan Rus Ermenisi ?ihat, suç aletleriyle birlikte Amasya- Samsun yolu ile ?stanbul’a sevk edilirken, Çeltek Bo?az?nda 18 Ermeni Komiteci, ?ihat’? getiren jandarmalarla çat??maya girerek, jandarman?n elinden suçluyu kaç?rm??lar ve Merzifon’a getirip misafir etmi?lerdir. ?ihat, evlerinde misafir kald??? Ermenilerden silah zoru ile kurtarmal?k akçesi ad? alt?nda yüksek paralar alm??t?r. Gece Ermeni Komitac?lar, ?ehir içinde Türkleri ve devleti kötüleyen sloganlar atarak sa?a-sola ate? açm??lar, hafifme?rep Ermeni kad?n? da?a kald?r?p tecavüz ederek öldürmü?ler, Türklerle iyi münasebeti olan ve Belediye Meclisi Üyesi Agop a?a’y? ?ehrin ortas?nda öldürmü?lerdir. Leon Perrih ve Çetesi güvenlik güçleriyle çat??maya girmi?, dört ki?i sa? olarak tutuklanm??, be? ki?i öldürülmü?, iki asker ?ehir olmu?tur .

Kayseri’de bulunan Dr. Smith, Dr.Fransfort, Merzifon’da oturan Dr. Gren, olaylar?n geçti?i yerlerde incelemeler yapm?? ve ?stanbul’daki Büyükelçiliklerine gönderdikleri mektupta :

Merzifon ve civar?nda durum çok tehlikelidir. Ermeni Komitac?lar?n?n y?k?c? faaliyetleri sonucunda Türk ve Ermeni halklar? heyecanl? ve korkulu bir bekleyi? içindedir. Merzifon ve Amasya civar?ndaki Ermeni ayaklanmalar?, baz? Rus ajanlar?nca planlan?p k??k?rt?lm??t?r. Komiteciler ?ngiliz Hükümeti’nin ve Protestan Kilisesinin yard?m ve ilgilerinden cesaret almaktad?rlar. Ac?mas?zca yapt?klar? katliamlar herkeste korku yaratm??t?r. Fakir halktan zorla para toplamaktad?rlar. Ermenilerin bu civarda hiçbir ?ikâyetleri yok. Fakat Türklerin hakk?n? savunacak hiçbir devlet yok. Ermeni halk, komitecilerin bu ayaklanmalar?na taraftar de?ildir. Ermeni Komiteciler kendilerine Bulgar ihtilalini örnek almaktad?rlar. Ankara’da Tomayan’? ve di?er Komitecileri ziyaret ettik. Kendilerine gayet iyi davran?lmaktad?r .

7 Eylül 1893 gecesi, Tomayan, Kayayan, Aç?kba?yan ve di?er tutuklular?n serbest b?rak?lmalar? için, ö?renciler ve Komiteciler silahlanarak Merzifon içine da??ld?lar, Rastgele ate? ettiler, Türk ve kendi soyda?lar?ndan öldürdüler, Merzifon Rü?tiyesini yakt?lar. Olaylar? önlemek için asker tedbir ald?, takviyeler yap?ld?. Polis e?k?yalar?n bulundu?u yerlere bask?n yaparken, polis ve asker üzerine ate? aç?ld?, bomba at?ld?, 25 asker ?ehit oldu. Semoyan gizlice ?stanbul’a kaçt? ve Rus Elçili?ine s???nd?.

1894 y?l?nda Boston BOARD Genel Merkezine ba?l? Prudental Komite’den 5, Pontus Evangelos Birli?inden 5 ki?i olmak üzere 10 ki?i Merzifon’a gelir,Ermenileri k??k?rt?c? propaganda yaparlar. Kolejden 4 ö?retim üyesi de seminer ad? alt?nda k??k?rt?c? faaliyette bulunurlar. Hükümet durumdan haberdard?r. Bu arada Anatolia ( Anadolu ) Kolejinin resmi aç?l?? müsaadesi yoktur. Hükümet Koleji kapatmak ister, Amerika Devleti, okulun kapanmamas? için çal???r, neticede Meclis-i Ali ald??? kararla, okulun denetimleri alt?nda faaliyet göstermesi kayd?yla e?itim yapmas?na müsaade eder, ferman daha önce belirtti?imiz gibi Sultan II. Abdülhamit taraf?ndan tasdik olunur, ve Anatolian Kolejini ad? Amerikan Koleji olarak isim de?i?tirir.

?kinci ayaklanma, 1894 y?l?nda gelen yukar?da bahsetti?imiz 10 ki?inin etkisiyle 20 Haziran 1895’te ba?lar. Merzifon Belediye Meclisi Üyesi, halk taraf?ndan sevilen Garabet Kuyumcuyan, sabah ibadetini yapmak üzere erken Ortodoks Kilisesi önüne gelir. Kap? aç?k olmad??? için bekler. ?ki komiteci gelerek Garabet Kuyumcuyan’la tart???r ve birisi aniden arkas?na geçerek Garabet A?a’y? 18 yerinden kama ile b?çaklar. Amasya Mutasarr?f? Bekir Pa?a olaylar? incelemek üzere Merzifon’a gelir. Komitecilere sempatisi olan gençleri toplayarak iyi niyet sevecen tav?rla baz? sorular yönetti ve nasihat etti. Ermeniler ise, bunu tehdit sayd?klar?n? ve Sivas Valisi Sait Pa?a’ya telgraf çekeceklerini dik ba?l?l?kla belirttiler.

Sivas ABD Konsolosu Mr.M.A. Jewett, Büyükelçili?e gönderdi?i raporunda :

‘’ Merzifon olaylar? çok kritiktir. Yarat?lan bu kanl? olaylar Ermeni Komitecilerin, ani bir ayaklanmas?d?r. ?ngiltere bunlar? ne ?ekilde eylem yapacaklar?n? planlay?p, yönlendirmektedir. Komiteciler, kasabada her ?eyi kötüle?tirmek için aktif ?ekilde hareket ediyorlar. Bu kötü durumu da propaganda olarak kullan?yorlar. Bu k??k?rtmalar? ve kanl? olaylar? yapanlar, Amasya yak?nlar?nda, bir yerde üstlenmektedirler. Osmanl? güvenlik güçleri olaylar? önlemek için, büyük gayret gösteriyorlar… Bekir Pa?a, ö?rencileri korumak için ç?rp?nmaktad?r. Fakat güvenlik güçleri maddi olarak zay?ft?r.

… Buna ra?men Komiteciler çok iyi organize edilmi?lerdir, çok paralar? vard?r. Ermeni halk? da, maddi yönden çok iyidir. Seyahat ve di?er hareketleri yönünden çok rahatt?rlar… Ermeniler çok kolay elde ettikleri özgürlüklerini ve haklar?n?, Türkleri küçük ve i?renç göstermek için kullan?yorlar.

… Kolejdeki ö?renciler, kendilerine tan?nan haklar? ve ayr?cal?klar? kötüye kullan?yorlar. Komitecilere yard?m ediyorlar ve terör eylemlerine kat?l?yorlar… Kolejde komitecilerin bir çok genç sempatizan? var ‘’

12 Ekim 1895’te Merzifon Kaymakam?, Protestan, Katolik ve Ortodoks din adamlar?n?n kat?ld??? Sivas Valisi’nin de haz?r bulundu?u bir toplant?da, onlara ö?üt vererek cemaatlerini dizginlemelerini ister, Papaz K?rm?z?yan, Türk güvenlik güçlerinin tarafl? hareket etti?ini söyleyerek Ermenilerin k?r?ld???n? belirtir ve Osmanl? Devleti’nden Glatstone Hükümetinin hesap soraca??n? belirterek a??r hakaretlerde bulunur, Bunun üzerine zab?t tutularak ayn? gün ak?am? Papaz K?rm?z?yan Çorum’a sürgün edilir.

Leon Semoyan Merzifon’a dönmü?tür.Çok miktarda silah ve cephane stoklar? vard?r. K?rm?z?yan’?n sürgünü sebebiyle Komiteciler kendilerine kar?? tav?r alan iki Amerikal?, iki Ermeni profesörü öldürmek için evlerini kur?unlat?rlar, Türk dostu Mr. Riggs’i de ölümle tehdit ederler. Sihak Arahali’yi öldürürler. Yine sokaklara ç?karak rastgele ate? etmeye ba?larlar. 14 Ekim 1895 Cuma günü ak?am? saat sekizde de Ermeni ?htilalciler Birli?i yeni in?a edilen Amerikan K?z Kolejini yakarlar , ne ac? ki, yanan binan?n tazminat?n? Osmanl? Devleti ödemek zorunda kal?r…

3 Kas?m 1895 Cuma günü, Türklerin Cuma namaz? k?lmak üzere topland??? s?rada, Ermeni halk?n?n ve esnaf?n?n bulundu?u yerlerde ‘’ Türkler Ermenileri kesmek için , silahlan?p bu tarafa geliyorlar ‘’ uydurma haberi ile Ermeni halkta panik ba?lar… Daha sonra da ‘’Ey camaati müslimin, Ermeniler Türkleri katlediyor’’ diye ba??r?p kaçarlar. Neticede 20 Türk, 80 Ermeni ve bir çok yaral?… Ayn? gün Gümü?hac?köy ve Havza’da ayn? olaylar tekrarlan?r… 14 Kas?m günü yeniden yap?lan Merzifon Rü?tiye binas? yanar, Kaymakam?n evinde yang?n ç?kar, etrafa yay?larak 30 ev, 20 dükkan kül olur, Ta?han’n?n da bulundu?u 3 handa patlama olur, Amasya Mutasarr?f? S?rr? Pa?a derhal Merzifon’a gelir, kimsesiz Ermenileri kollamak için 1.000 asker takviyesi Merzifon’a gelir. 25-30 asker ile Koleji koruma alt?na al?r.

2 Aral?k 1895 Pazar günü medrese ö?rencilerinden Bafral? Emin, Orta Caminde yats? namaz?ndan sonra öldürülür. Medrese Komiteciler taraf?ndan bas?l?r, galeyana gelen halk Ermeniler ile çat???r ve Ermeni halk?ndan 50 ki?i ölür, 15’i yaralan?r, Türklerden de 4 ki?i ölür, 15’i yaralan?r, Bir çok ev ve dükkan da yanar. Merzifon’daki hadiseler 1896 y?l?na da ta?ar.

ABD. Sivas Konsolosu Mr. M.A.Jewett’in 5 ?ubat 1896 tarihindeki raporu a?a??dad?r :

Mr.Jewett’ten Short’a
ABD Konsolosu
Sivas, Türkiye, 5 ?ubat 1896

… Merzifon’da Amerikal?lar?n güçlü olmalar? nedeniyle, Ermeni Komiteciler bunlardan yüz buluyor. Amerikal?lar burada pek olaylara kar??mad?lar. Bir k?s?m Ermeni halk ve ö?retmenler ihtilalcilere meyillidir. Osmanl? Hükümet güçleri, bu yüzden Koleji denetim alt?nda tutmaktad?rlar. Komitecilere kar?? güçlü durumdad?rlar.

… Kolejdeki ö?renciler kendilerine tan?nan haklardan yararlanarak komitecilerin yan?nda, k??k?rtmalara ve ayaklanmalara kat?l?yorlar, onlara haber ta??yorlar. Fakültede okuyan ö?renciler, alt s?n?flardaki ö?rencilere, silah ve cephane getirmeleri için bask? yap?yorlar. Yap?lan aramada ö?renci üzerinde yedi tane tabanca bulunmu?tur.

… Anadolu’nun her yan?nda görülen kar???kl?klar, Merzifon’da da görülmü?tür. Zaman zaman Amerikal?lar da tehlikelerle kar?? kar??ya geliyorlar. Burada olaylar? incelemekle görevli ABD. Ba?konsolos Temsilcisi Terrl’i ziyaret ettim. Osmanl? Hükümeti ve güvenlik güçleri, Amerikal?lara hiçbir kötülük gelmeyece?ine dair, Terrl’e güvence vermi?lerdir. Vali taraf?ndan 30 kadar asker Koleji korumakla görevlendirmi?tir…. Terrl, komitecilerden e?er tav?rlar?n? de?i?tirmezlerse, bu güven ortam?n?n bozulaca??ndan endi?e ediyor.

Fakülte Ba?kan? da Ermenilere sempati duyan, onlarla birlikte eyleme kalk??an ö?rencilere tolerans tan?nmayaca??n? söyledi. Merzifon’dan ayr?lmadan önce ö?rendim ki, Ermeni halk?n?n aras?nda da ihtilal komitesine kar?? bir sempati duyuluyor.

?ehirde durum sakindir. Mutasarr?f, kaymakam olaylara tarafs?zca, dost bir davran?? içinde bak?yorlar. Olayla s?ras?nda Amerikal?lar çok iyi korunmu?lard?r.

… Fakülte Ba?kan? Ermeni Komitecilere sempati duyan ö?rencilere, bu hareketlere kat?lmamalar?, koleje ve Amerika misyonuna bir zarar vermemeleri için onlara ö?üt veriyor, fakat söz geçiremiyordu.

Burada ya?am i? ve e?itim hizmetleri sekteye u?ruyor. Ermenilerin bir k?sm? ?ehirden ayr?lmak istiyor. Bana göre kad?n ve çocuklar?n kasabadan ayr?lmas?na gerek yok.
M.A.Jewett

Merzifon’daki Ermeni olaylar? 1892 y?l?nda mühür yerine mermi kovan? bas?lm?? komite bildirilerinin cami avlusuna at?lmas?yla ba?lam??t?r. Olaylar?n Odak noktas? Amerikan Kolejidir.

?syan sadece Merzifon’da olmam??t?r. 20 Haziran 1890’da Erzurum, 15 Temmuz 1890’da ?stanbul- Kumkap?, 6 Ocak 1893 Merzifon, Kayseri Yozgat, 28 A?ustos 1894 Siirt- Sasun, 25 Eylül 1895 Bab-? Ali Gösterisi, 2 Ekim 1895 Trabzon, 24 Ekim 1895-28 Ocak 1896 Mara?-Zeytun (Süleymanl? ), 3 Haziran 1896 Van, 26 A?ustos 1896 Osmanl? Bankas? bask?n?, 1903-1904 ?kinci Sasun ?syan?, 21 Temmuz 1905 Y?ld?z Suikasti, 13 Nisan1909 Adana Vak’as? olaylar? ya?anm??t?r .

?tilaf Devletleri Ermeni milletini kullanm??, 12 Aral?k 1922 Ermeni Milli Yurdu konulu Konferansta Lord Curzon’a 13 Aral?k 1922 de ?smet Pa?a ve Dr. R?za Nur vermi?tir .

Konuyu daha iyi anlamak ve Merzifon’daki Ermeni olaylar?n?n alt yap?s?n? kavrayabilmek için biraz geriye gidelim ve isyan?n haz?rlanmas?na amil olan hadiseleri ve belgeleri inceleyelim :

30 Ekim 1883 tarihinde Tiflis Ba?konsolosu Edward Bey’den D??i?leri Bakan? (Hariciye Naz?r? ) Arifi Pa?a’ya gönderilen 1107/333 say?l? yaz?da Erivan olay? dolay?s?yle yap?lan arama s?ras?nda ele geçen iki Ermeni Beyannamesinin daha ili?ikte sunuldu?u, Komitenin ayn? kuma?tan elbiseleri oldu?u Dr. Dikranian’?n içlerinde oldu?u I?d?r’da Arutinof ad?nda birinin 15 tüfek da??tt???, ‘’ Kavmin ?htiyac? ‘’ birinci beyannamede özetle ‘’ sizi ikaz zaman? geldi, Vatanperverli?imizi ispat etmeliyiz ‘’ ifadesinin bulundu?u:

1. Katagikoslu?un mevkiini Ahtamar Adas?na nakletmeliyiz. Katagigoslu?un Rusya idaresinde b?rak?lmas? ile ileride hiçbir i? yapamay?z.
2. Avrupa Hükümetlerini Ermenilere otonomi vermek için Osmanl? Hükümetini zorlamaya mecbur etmeliyiz.
3. Her iki tarafta yard?m toplayarak Ararat Cemiyetine maddi ayrd?m sa?lamal?y?z.
4. Halk? e?itim için ?ark? ve nutuklar tertip etmeliyiz.
5. tahsil ve türlü bahanelerle masraf? Ararat Cemiyeti taraf?ndan verilerek gençleri Türkiye’ye göndermeliyiz.
6. Gençler aras?nda lider yeti?tirmeliyiz.
7. Gençler için kahveler tesis etmeliyiz.
8. Gençleri okutmak için büyük bir yard?m cemiyeti kurulmal?d?r.
9. Gençler için sanat mektepleri tesis edilmeli,
10. Papazlar halk? e?itime i?tirak ettirebilmek için tesirli nutuklar haz?rlamal?,
11. Hocalar Eçmiyazin’den mezun olmal?,
12. Her iki taraftaki Ermenileri silahlarla techiz etmeli,
13. Yaln?z Ermenilere silah ve cephane satan ma?azalar kurulmal?,
14. Türkiye’ye gidecek gençlere yard?m edilmeli,
15. Halk? heyecanland?rmak için haftal?k dersler tertip olunmal?,
16. Devlet hizmetinde bulunan yabanc?lar? tahkir ederek, onlar?n yerine geçmek imkan? yarat?lmal?d?r,
17. Hapse girmi? olanlar kurtar?lmal?,
18. Tiyatrolar tertip edilmeli ve paras? yard?m cemiyetine terk olunmal?,
19. Üniversite mezunu olanlar? papazl?k tahsili yapt?rmal?,?imdiki papazlarla mühim bir meseleyi ba?armaya imkan yoktur.

?kinci beyannamede ise, gençlere ça?r? yap?lmakta ve ‘’ Ölüm her yerde ayn?d?r, insan ancak bir kerre ölür, halk? için ölene ne mutlu ‘’

1890 y?l?nda kurulan Ermeni ?htilalciler Birli?i ba??ms?z Ermenistan kurmak için faaliyete geçer. Rus ve ?ngiliz elçiliklerinden maddi ve manevi destek görürler. Para yard?m? al?rlar. 1892 y?l?nda Toplanan Komite kararlar? 1894 y?l?nda Viyana’da bas?lm?? ve Bükre? Elçili?inden Padi?ah Özel kalemine gönderilmi?tir . Söz konusu özetle : ?htilal program?n?n mucip sebeplerine geni? olarak yer verildikten sonra, Ermenilerin siyasi hak ve hürriyetlerinin neler getirece?i s?ralan?r ve Osmanl? ülkesindeki di?er milletlerle i?birli?i önerilerek ?u önerilere yer verilir:

• Ayaklanman?n ba?l?ca sebeplerini yay?nlamak,
• Bu maksatla komiteler aras?nda seminerler yapmak,
• Halka ayaklanma fikrini a??lamak,
• Halk? silahlanmaya te?vik etmek,
• ?htilal Komiteleri aras?nda ittifak olmas?na çal??mak,
• Memleketin durumuyla ilgili halk? göz önüne alarak, ayaklanama sebeplerini haz?rlamak ve komitelere i? bulmak,
• Gider bütçesini haz?rlamak,Zülüm edenlere ve tefecilere kar?? sava? açmak,Zülüm edenlere kar?? halk? korumak,
• Ula?t?rma,
• Bundan evvel sadece moral yönünden baz? hizmetlerde bulunulmu?tu. ?imdi genel bir meclis te?kiline gidilmi? olup, bu meclisin kararlar?n? kabul etmek mecburiyetinde olduklar?ndan Tüzük hükümlerini de?i?tirmek veya düzeltmek yaln?z bu meclisin yetkisindedir.


Merzifon’da 1892’de ayaklanma düzenleyen Ta?nak Komitesi Merzifon Bölge Temsilcisi Aç?kba?yan adl? bir Ermenidir.

14 Ocak 1893 tarihinde Cumhuriyet ilan?ndan sonra Ankara’n?n bir semtine ad?n? vermi? olan Ankara Valisi Abidin Pa?a Mabeyn Ba?katipli?ine gönderdi?i bir yaz?da , Merzifon’daki Protestan Okul Naz?r?’n?n Anadolu Kolej Naz?r? Herricks imzas?n? kullanarak Çorum Kaymakam?na hitaben Ö?renci Manuk’un neden tutukland???n? sormak suretiyle yetkisini a?t???n?, fesatc?lar? korudu?u, Kaymakama yazd??? telgraf? Ermeniler’e gösterip, koruma iktidar?n? kan?tlayarak onlar? te?yi etti?i, bu imzay? koyan?n ?ngiliz veya Ermeni olup-olmad???n?n Sivas Valisinden soruldu?u, al?nacak cevaba göre icab?na bak?laca??, belirtilmektedir. Neticede imza Herricks’in ç?kar ve yurt d???na gönderilir.

30 Ocak 1893 günü Ankara Valisi Abidin Pa?a Mabeyn Ba?katipli?ine gönderdi?i 442 say?l? yaz?s?nda :

Merzifon’dan gönderilerek bir miktar? Yozgat’da da??t?lan ve kalan? Kayseri’ye gönderilen beyannamelerle ilgili olarak yakalanan Mo?ok ve Keçeciyan Misak’?n ifadelerinden di?er suç ortaklar? da tespit edilerek tutuklanm??t?r.

Misak’?n ifadesinde : ?ngiltere’de Gladstone, Amerika’da James Bryce ve Yunanistan’da ismini hat?rlamad??? birisi , ‘’ Ermeniler imtiyaz istiyorlarsa da böyle olmaz, onlar bir büyük olay ç?karmal?lar, baz?lar? as?lmal? ve baz?lar? kesilmeli, ?slamlarla tutu?mal? ki; biz de o vakit i?in içine girip bunlar?n muratlar?n? yerine getirmeye çal??al?m dediklerini, Merzifon Fesat Cemiyeti Reisi taraf?ndan kendisine ve di?er delegelere söylendi?i ve bunarla bir nizamname ile mühür verildi?ini, komitenin geni?letilmesine yard?m etmelerini söylemi? ve ard?ndan da??t?lmak üzere beyannameleri göndermi?tir.

Mo?ok da ifadesinde komiteye üye olmamakla beraber komite efrad?ndan oldu?unu, bir y?l evvel ?ncil üzerine yemin ettirilerek komiteye al?nd???n?, kendilerine s?r saklamak için de yemin ettirildi?ini, as?l vazifelerinin Müslümanlar? galeyana getirerek H?ristiyanlar aras?nda bir kap??ma yarat?larak Avrupa’ya kar?? ?slamlar?n taarruzundan feryat ve ?ikayete te?vikten ibaret oldu?unu beyan etmi?tir.

27 ?ubat 1893 tarihinde Sadrazam Cevat Pa?a’dan Sultan II. Abdülhamit’in Özel kalemine gönderilen 1667 numaral? yaz?da :

Merzifon’da muhbir Sahak’? yaralayan Ermeniler’in yakalanmas?na te?ebbüs edildi?i, Sivas Valili?i’nin ili?ik yaz?s?na cevaben tutuklular?n davalar?n?n Liva merkezinde yap?lmas? hususunda Temyiz Mahkemesine ba? vurularak onun verece?i karara göre hareket edilmesi bildirildi?i, belirtilmektedir.

Sivas Valili?inin ?ifre yaz?s?n?n özetinde ise : Sahak’? yaralayan Asar ad?nda biri oldu?u, fesat cemiyetinin reis, katip ve yüzba?? gibi ileri gelenlerinden tutuklanan 40 kadar?n?n bir y?ldan beri 1.000 kadar e?k?yay? teslih ve techiz etti?i ve Reis Tomayan Artin ve arkada?lar?n?n bol miktarda silah ve cephaneyi Protestan Kilisesinde muhafaza ettiklerinin san?ld???, kendisinin de hayatta kalmas?n?n umutsuz oldu?u, Merzifon’da bulunan Vilayet Zaptiye ve ?l ?stinaf Avc?s?ndan gelen telgraflardan ö?renildi?i, hemen tutuklanmalar?n?n cevaben bildirildi?i, mahkemenin nerede cereyan edece?inin bir an evvel bildirilmesi belirtilmektedir.

Ay? gün yine Sadrazam Cevat Pa?a’dan Padi?ah’?n Özel kalemine gönderilen 1671say?l? yaz?da ise : Merzifon’da Ermeni muhbir Sahak’? yaralayan Ermenilerin yakalanmalar? ve Merzifon’da tutuklu 40 kadar Ermeni’nin muhafazas? için aleyhte tefsirlere meydan b?rak?lmaks?z?n Redif Taburu merkezi olan Merzifon ile sair lüzum görülecek yerlerde depolar?n muhafazas?nda bulunan erat?n bir misli artt?r?lmas?, yerel emniyet görevlilerinin de kifayetli bir miktara ç?kar?lmas? bildirilmi? ve Padi?ah taraf?ndan da onaylanm??t?r.

Sivas ABD Konsolos Vekilinin Merzifon ABD Konsolosuna yazd??? 11 Mart 1893 tarihli yaz? da ise : Protestan Vaizi Mardiros Kalosnian’?n iki y?l önce Tomayan taraf?ndan kurulan bir ihtilal Komitesine, ?ncil üzerine yemin ettirilerek, kaydolundu?unu, geçen y?l yine Tomayan’?n te?viki ile yap?lm?? baz? cinayetlere dair bilgi verildi?ini, bu ifadeyi Agop Prikliyan’?n da onaylad???n?, müfsit beyannamelerin as?ld??? yerlerde suçlar?n? itiraf edenlerin bu hareketin Tomayan taraf?ndan terip edildi?ini söyledikleri, Merzifon K?z Okulunu Müslüman m?? H?ristiyan m? yakt???n?n bilinmedi?ini, her iki taraf?nda suçu birbiri üzerine att?klar?n?, tutuklu ö?retmenler Osmanl? uyruklu olmalar? dolay?s?yla hiçbir devletin müdahalesinin söz konusu olamayaca??n?, fesatç? birkaç Ermeniyi himaye etmek sevdas?na kar?? Bab-? Ali ile olan dostlu?u feda etmeye Sefaretin belki meyyal olmayaca??n? hesaba katmam?z?, Okul Müdürü misyoner Mr. Herricks’in birtak?m Ermenileri korumas? ve böylece yar?m as?rl?k bir eme?i heba etmesinin bende teessüf uyand?rd???, bu ara birlikte bu meseleyi sonuca ba?lan?lmas? için Sivas’a gelmesi talimatland?r?l?r.

Ankara Valisi Abidin Pa?a, 7 Nisan 1893 tarihinde Padi?ah’?n özel kalemine (Mabeyn Ba?kâtipli?ine ) gönderdi?i bir mektupta ; Bütün fesad?n Merzifon’dan ç?kt??? kesin ise de, al?nan önlemler sayesinde bu vilâyette fesad?n ç?kmas?n?n mümkün olmayaca??, beyanname ve komite i?leri dolay?s?yle Ankara Vilayetinde yakalanan 332 ki?iden 49’unun hapiste b?rak?larak di?erlerinin serbest b?rak?ld??? bildirilmi?tir.

Sivas Valisi Halil Pa?a ise, 8 Nisan 1893’te Padi?ah’?n özel Kalemine gönderdi?i arzda, ‘’ Mr.Newbery’nin bahsetti?i bombalar?, Samsun’da bulunan Amasya Almanya Konsoloslu Vekilinin kendisine gösterdi?i ve bunlar?n Avrupa’da yap?l?p gizlice buraya getirildi?ini söyledi?i, evvelce Çorum’a gönderilen 16 tutukludan 11’inin Ankara’ya gönderildi?i, di?erlerinin serbest b?rak?ld???, Tokat ve Aziziye ( Elaz?? ) kazalar?ndan getirilen tutuklulardan 4’ünün Ankara’ya gönderildi?i, di?erlerinin serbest b?rak?ld?klar?, bir hadiseye meydan verilmemesi için çal???ld??? ‘’ rapor edilmi?tir.

Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Washington Elçisi Mavroyani Bey’in D??i?leri Bakan?m?z Sait Pa?a’ya 10 Nisan 1893 de gönderilen notta: A.B.D. Merzifon Kolejinin yang?n? münasebetiyle gönderdi?iniz 18 Mart 1893 tarihli bilgilerin Amerikan gazetelerinde yay?nlatt?r?ld???, ABD’nin bu yang?n olay? hakk?nda hali haz?r i?lik görü?üne göre ; Merzifon’da Amerikan vatanda?lar?na sald?r?ld???, Safaret Postas?n?n güvende olmad???, yak?lan okul mü?temilat?n?n Osmanl? Hükümetince ödenmesi, Sultanla Amerikan Sefiri Thomson’un görü?mede oldu?u, bildirilmektedir.

Washington Elçimiz Mavroyani Bey’in Hariciye nezaretine göndermi? oldu?u 13 Nisan 1893 tarih ve 6511/ 59 say?l? yaz?s?nda :

ABD gazetelerinde görülen iki telin ili?ikte sunuldu?u, ?stanbul ABD.Elçili?i Ba?katibi Mr.Newberry’nin Sefirine verdi?i ili?ik rapora göre, Merzifon Amerikan Koleji yang?n?n?n ç?kmas?nda yerel idarenin pasif kald???, öne sürülmektedir. Bu durumu hat?rlatan Hariciye Naz?r?na, bunun imkans?z oldu?unu, Mr. Newberry’nin bilgilerinin malum ve sözüne güvenilmeyen kaynaklardan alm?? olabilece?inin belirtildi?i,

Ek.2’de ; Zavall? Ermeniler, 1.800 H?ristiyan’?n Hapiste, Avrupa’n?n Müdahalesi isteniyor.
Ba?l??? alt?nda Londra 10 Nisan 1893 tarihli telde; özetle; ?zmir Trabzon ve Anadolu’nun di?er yerlerdeki ?ngiliz Konsolosluklar?n?n ?stanbul’daki Sefaretlerine gönderdikleri raporlara göre çe?itli suçlamalardan 1.800 Ermeni hapise at?lm??lard?r. Olay, yeniden önem kesbetmektedir.

?ngiltere’nin, Ermenistan’da Türklerin kötü idaresini görü?mek üzere Avrupa Devletlerinin toplanmalar?n? teklif edece?i söylenmektedir. Genç Ermeni k?zlar?n? haremlerine almak ve analar?-babalar? ?ikâyet ettikleri zaman bunlar?n ?slâml??? kabul ettiklerini söylemelerinin ola?an ?eyler oldu?unu belirtmektedir. ?ngiltere’nin Bab-? Ali nezdinde H?ristiyanlara yap?lan muamelenin de?i?mesi için müdahalede bulunulaca?? umulmaktad?r.
Ek.3’de ‘’ Türk zulmü ‘’ ba?l??? alt?nda içeren telde özetle:

Ermeni sorununu etüt etmek üzere bir çok Avrupa devletlerince özel bir komisyon tespit olunmu?tur. Fakat di?er hükümet komisyonlar? gibi hareketlerinde çok yava?t?r. Tayinleri be? ay olmas?na ra?men memleketleri ziyaret etmeyi dü?ünmüyorlar. Türkleri bekliyorlar. Türkler gönüllü jandarma gibi her biri 550 ki?ilik 7 Kürt Sivil Alay?n?, Van Bitlis ve Erzurum’da kurdu. Di?er Kürt Beylerinin de iste?iyle 44-45 Alay daha te?kil edilerek Osmanl? Ordusunda görev alacaklard?r.

Berlin Anla?mas?n? imza eden devletler Ermenileri Kürtlerin zulüm ve vah?etinden kurtarmal?d?r.

Londra Büyükelçisi Rüstem Pa?a’dan Hariciye Naz?r? Sait Pa?a’ya yaz?lan 13 Nisan 1893 tarih ve 17090/ 129 say?l? yaz?da ;

Merzifon ABD Kolejinde ö?retmen Rahip Tomayan’?n ilkin sal?verildi?i ve sonra tekrar tutuklanmas? dolay?s?yle, e?inin Londra’da mütemadi te?ebbüslerde bulundu?u, bu hususta Parlemento’da vaki olacak bir suale kar?? bilgi istenir.

Yine 13 Nisan 1893 tarihinde Sadrazam Cevat pa?a, Mabeyn ba?katibine gönderdi?i notta :

Geçenlerde tahkikat yapmak üzere Merzifon’a gitmi? olan ABD Sefareti Ba?katibi Mr. Newberry’nin Amerikan Misyoner Okulu ö?retmenlerinden olup tutuklu olan Tomayan’?n suçsuz oldu?unu, Berlin’den ald??? bir mektuba istinaden söyleyen Alman Sefareti Ba?tercüman?na; Tomayan’?n fesatc? oldu?una tam kan? has?l oldu?u için okuldan kayd?n?n sildirdi?ini ve orada bir Ermeni fesat derne?inin ke?fedildi?ini söyledi?i ve bu konuda yap?lan isnat ve irtifalar?n böylece reddedilmi?, yaln?z okulun ek binalar?ndan biri olup, in?as? bitirilmek üzere iken yanan binan?n ödenmesi hakk?ndaki iste?in devam etmekte oldu?una dair Hariciye’nin yaz?s? ile Tomayan ve e?inin ele geçen resminin ili?ikte sunuldu?u, arz edilmektedir.

19 Nisan 1893 tarihinde Sadrazam Cevat Pa?a’dan Padi?ah’a sunulmak üzere Mabeyn Ba?katibi’ne gönderilen 2097 numaral? yaz?da :

Ermenilerin durumu üzerine gerekli tahkikat? yapmak üzere ABD Sefareti taraf?ndan geçenlerde Sivas’a gönderilen Ba?kâtip Mr.Newberry’nin raporunun bir suretinin ili?ik oldu?u , bu raporun birer kopyas?n?n da ABD Sefiri taraf?ndan talep üzerine Almanya ve ?ngiltere Sefirlerine de verildi?i, belirtildikten sonra özetle : ‘’… dola?t??? ve kat?ld???; Samsun, Kavak, Havza, Lâdik’te din adamlar? ve halk?n memnun oldu?u, 25.000 nufuslu Merzifon’da durumun kar???k oldu?u, bomba, dinamit imal edilmekte oldu?u, silah ve techizat depolar?n?n bulundu?u, Amasya, Kayseri, Tokat, Çorum ve Ankara da ajanlar?n?n ve alt komitelerinin bulundu?u, ihtilalci afi?ler ast?klar?ndan 700 ki?inin tutukland???, bunlardan be?-alt? yüzünün sal?verildi?i,

Tutuklananlar ars?nda Merzifon Amerikan Okulunun yerli ö?retmenlerinden iki ki?inin dahi bulunmas? Amerikan ç?karlar?na mucibi teessüftür. Bunlar aleyhinde Osmanl? Hükümetine kan?tlar?n gösterildi?ini, Okulun Ba?ö?retmeni Mr.Riggs’i bu konuda tahkikata ça??rd??? ve ad? geçene bu tahkikat?n yapt?r?ld??? Savc? ile birlikte oldu?u halde gösterilen kan?tlar?n Mr. Tomayan ve Kayayan haklar?nda büyük bir ku?ku uyand?rmas? dolay?s?yle bunlar?n beraat veya mahkumiyetlerine karar verilinceye kadar isimlerinin okul sicilinden silinmesinin Mr. Riggs’ce tavsiye ve talep edilece?i, Merzifon’daki Ermenilerin Jandarma Komutan? Hüsrev Pa?a ve Merzifon Kaymakam?, Mal Müdürü, Belediye Reisi, ve Zab?ta Memurunun sert davran??lar?ndan ?ikayet ettikleri, Zab?ta Memuru ile Merzifon kaymakam?n?n i?ten el çektirdikleri, bunlar?n hepsinin H?ristiyan ç?karlar? aleyhine fazlaca husumet gösterdikleri, bunlar?n vilayette bulunmalar?n?n güvenlik ve asayi?e sürekli bir tehdit oldu?u’’,

Mr. Newberry raporunu ?öyle tamamlamaktad?r :

Netice itibar?yle vicdanen ?unu söyleyebilirim ki, Merzifon’da H?ristiyanlar?n güya duçar olduklar? zulüm, bir fesat cemiyeti üyesi oldu?u ku?kusuyla bir çok ki?inin yakalanarak tutuklanmas?ndan ibarettir. Gerek Komite, gerek bunun niyet ve tasavvurlar?na dair ald???m malumata nazaran bilinen ?ah?slar?n tutuklanmas? tamamiyle hak ve savap oldu?u kanaatindeyim.

27 Nisan 1893 tarihinde Osmanl? Hükümetinden ?ngiltere Büyükelçili?ine gönderilen Memorandum özeti a?a??da sunulmu?tur :

Bir süreden beri baz? macerac?lar?n Osmanl? Hükûmeti hakk?nda iftira, yalan ve uydurma haberlerle dolu bro?ürleri memleket d???nda haz?rl?yarak ya da memlekette ço?altarak da??tt?klar?, bu suretle kamu personelini ve Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerdeki sad?k Ermenileri aldatmaya, onlarla Müslümanlar aras?na nifak tohumlar? saçmaya ve mevcut olmayan bir Ermeni sorunu yaratarak kavga ç?karmaya ve sukûneti ve asayi?i bozmaya çal??t?klar? görülmektedir.

Sivas ?stinaf mahkemesi Genel Savc?s?n?n yapt??? tahkikat neticesinde yazd??? memorandumda ?öyle denmektedir :

‘’ Bu isyan hareketi Merzifon’da tezgâhlanm??t?r. San?klar?n itiraflar?, olaylar? gerçek yüzünü ayd?nlatmaktad?r. Bu itiraflarda pankartlar?n ve mektuplar?n nas?l ve kimler vas?tas?yla da??t?ld?klar?, nerelere as?ld?klar? ayr?nt?lar?yla ortaya ç?km?? bulunmaktad?r. Yaz?lan mektuplar?n ba??nda ‘’ H?nçakyan Partizanlar? Merkezi ‘’ mührü bulunmaktad?r. Merzifon merkezinin ba??nda Merzifon Protestan Misyoner Okulu ö?retmenlerinden Tomaiyan ve o’nun en yak?n arkada?? Kayayan bulunmaktad?r. Bu misyonerler okulunda 8-9 ö?retmen vard?r. Bunlardan Herricks Smith ve Dwigt Amerikal?, di?erleri Osmanl? uyru?u Ermenilerdir. Pankartlar?n Merzifon Amerikan Koleji’nde ta?basmas? olarak bas?ld??? anla??lm?? olup, ayr?ca Herricks’in mahalli idareye çekti?i telgraf, ö?retmenlerin mahalli idareye yazd??? takrir ve okul programlar? ifadeleriyle pankarttaki ifadeler aras?nda da benzerlik göze çarpmaktad?r. Bir süre önce Kolejin yan?ndaki geni? arazi Belediye Tabibi Melcon taraf?ndan sat?n al?nm??t?r ve asl?nda bu arazi okula ba?l?d?r. Geçen y?l k??la tarz?nda in?a edilen bu bina için in?aat müsaadesi al?nd???na ait hiçbir belgeye rastlanamam??t?r. Kolejde çevrilen dolaplar?n duyuldu?unun fark?na varan okul idaresi kan?tlar? yok etmek amac?yla bu binay? yakt??? anla??lmaktad?r.

Zira yap?lan soru?turmada yang?n?n binan?n her taraf?ndan alevler ?eklinde görüldü?ü ?ahitlerin ifadelerinden anla??lm??t?r. E?er, d??ar?dan bir kimse binay? yakm?? olsa idi, ate? binan?n bir kö?esinden ba?lay?p yava? yava? bütün binay? saracakt?. Bundan ba?ka, etraf karla kapl? oldu?undan hariçten bu i?i yapmaya gelmi? olanlar?n ayak izlerinin de kar üzerinde görülmesi gerekirdi, böyle bir iz mevcut de?ildir. Buna mukabil okuldan bu binaya giden içeriden bir yol vard?r ve burada ayak izleri mevcuttur. Herkesin inanc?na göre bu bina ancak okuldakiler taraf?ndan yak?labilir. Binan?n sahibi de bu güne kadar hiçbir merciye ba?vurmam??t?r.

Bina, isyan manevras?n?n ba?ar?s? için feda edilmi?tir.
Pankartlarda betahsis ‘’ Müslüman Vatanperverler Komitesi‘’ imzas? vard?r. Oysa bunlar?n okulda haz?rlad??? ve okul mezunu gençler taraf?ndan da da??t?l?p, as?ld??? anla??lmaktad?r.

Pankartlar Kayseri, Merzifon, Gümü?hac?köy, Çorum’da muhtelif yerlere as?lm??t?r. Bu hareketin planlanmas? Merzifon Komitesi’nin toplant?lar?nda al?nan kararlara uygun olarak yap?lm??t?r.

Bu kararlarla Komite nizamnamesinin as?llar? ele geçirilmi? ve Türkçeye çevrilmi?tir. Lüzum görülürse bir sureti Sefaret tercümanlar?na verilebilir.

Yurt d???nda güya Küçük Asya’da H?ristiyanlara bir hastane tesisi için Avrupa’da dola?arak 3.000 Sterling kadar para toplayan Tomaiyan’?n e?i Lucie, kocas?na yazd??? mektuplarda da onu bozguncular?n ?efi olarak niteledi?i anla??lmaktad?r.

6 May?s 1893 günü Sadrazam Cevat Pa?a’dan Padi?ah II. Abdülhamit’e iletilmek üzere Mabeyn Ba?katipli?ine gönderilen 2267 say?l? yaz?da ;Merzifon muhbirinin verdi?i habere göre, Ermeni fesat Komitesinin eski hey’eti yerine Ermeni evlerinde sakl? bulunan Tomaiyan Artin’in Ba?kan, Belediye Sa?l?k i?lerinde çal??an Merlon katip ve di?er sekiz ki?inin üye olduklar?, Muhbirlerde dahil sekiz ki?inin idam?na komitece karar verildi?i, bunlar?n katillerini kim haber verirse, onun da öldürülece?inin kararla?t?r?ld???n?, geçenlerde öldürülen muhbir Sahak’?n öldürüldü?ü yerde bu haberi veren muhbire ate? etmi?lerse de tutturamam??lard?r. Halka nasihatte bulunan Mardiros’un da öldürüldü?ü, gerekli tahkikat?n yürütüldü?ü verilen bilgiler arsas?ndad?r.

15 May?s 1893’de D??i?leri Bakan? Sait Pa?a, Sadrazam Cevat Pa?a’ya gönderdi?i 31 numaral? evrakta : Tomaiyan’?n Haroutiun Tomaiyan nam?nda bir kaça??n yerine tutukland??? ve Madam Tomaiyan’?n Merzifon’da her mezhebi kabul edecek bir hastane tesissi için ba??? toplad??? ve asla politikayla u?ra?mad??? yolunda ?ngiltere Parlemento üyelerinden Sir Richard Temple taraf?ndan Hariciye Nezaretine çekilen telgraf üzerine, bu konuda kesinlikle hata yap?lmad??? ve suç kan?tlar?n?n bulundu?u yolunda, gerek kendisine, gerekse Okul Müdür Mr. Herricks’e Londra Büyükelçili?imizde izahat verildi?i ve bu izahat üzerine Temple’?n durumun a??rl???n? anl?yarak Sefir taraf?ndan verilen izahata te?ekkür ederek, Tomaiyan’?n aklanmas?n? temenni etti?ini bildirir.

Aç?kba?yan, Ohannes o?lu Tomayan Karabet, Toros Efendi o?lu Ohannes Kayayan, Andon Rustuni, Merzifonlu Karagözyan, Merzifonlu M?g?rd?ç Papasyan ve arkada?lar?, avukatlar? davada haz?r olmak üzere 18 May?s 1893 Per?embe günü Ankara ?stinaf Ceza mahkemesinde yarg?lanmaya ba?lar, mahkeme 12 Haziran 1893 tarihine kadar devam eder, 17 ki?i idama, 6 ki?i 15’er y?l kalebentli?e, 8 ki?i 10’ar y?l kalebentli?e, 10 ki?i 7’?er y?l kalebentli?e mahkum olur. 14 ki?i de berat eder . Tarihin garip cilvesine bak?n?z ki, Avrupa Birli?i yurdumuzdaki idam cezas?n?n kald?r?lmas?n? istemi?, 2000 y?llar?nda bu istek kanunla?arak 30.000 ki?inin katili idamdan kurtulmu?tu. 1893’de Devleti parçalamak için silahl? çete kuranlar Ankara’da yarg?lanarak 17’si idama mahkum olmu?, Amerika , ?ngiltere ve Almanya’n?n siyasi bask?s? üzerine padi?ah taraf?ndan cezalar? affedilerek mahkumlar yurt d???na sürülmü?tür. Tarih 100 sene sonra tekrar tekerrür etmi?tir. Konunun yorumunu sizlere b?rak?yorum…

Bütün bu geli?melere ra?men Avrupa’y? tatmin etmek çok güç oluyor. Bak?n?z ?ngiliz Parlementer bu olay için ne diyor !

Londra Büyükelçimiz Rüstem Pa?a 14 Temmuz 1893 tarih ve 17396/272 say?l? D??i?leri bakan?na yazd??? yaz?s?nda i?in vahameti daha çok art?yor zannediyorum :

Ekseriyetini dini cemiyet temsilcilerinin te?kil ettikleri bir mitingde Ankara davas?nda Ermenilerin haks?z ve adaletsiz bir ?ekilde mahkum edilmeleri k?nanarak serbest b?rak?lmas?n? istedi?i Tomayan ve Kayayan’?n Sultan taraf?ndan affedilmeleri memnunlukla kar??lanmakla beraber, memleketten sürülmü? olmalar? ?iddetle ele?tirildi?i, Parlementer Spicer’in verdi?i uzun nutukta Merzifon Amerikan Koleji Müdürü Herricks’den bir mektup ald???ndan bahisle ad? geçenin ‘’Tomayan ve Kayayan affedilmi? fakat sürgüne gönderilmi?lerdir. Bundan asla tatmin olmad?m ‘’ diye yazd???n? kaydettikten sonra, Amerikan Kolejinin yanmas?ndan mahküm Ermenilere i?kencelerden, fanatik Müslümanlar ve Türk memurlar? taraf?ndan Ermeni halk?na reva görülen itisaf ve tazyikten bahsedilmek suretiyle, dinleyicileri heyecana getirmek istedi?i belirtilmekte ve ve muhtelif konu?malardan sonra ili?ik baz? akrarlar al?nd???n? yazmaktad?r.

Londra Büyükelçimiz Rüstem Pa?a’n?n hariciye Naz?r? Sait Pa?a’ya 18 Ocak 1894 tarihinde yazd??? konuyla ilgili özel mektup ?öyledir :

Dinî yaz?lar yazan Presbitarian Gazetesinde Kayseri ve Merzifon olaylar?yla ilgili Ankara Mahkemelerini ele alan ve Merzifon Koleji idarecilerinden Amerikal? bir rahip taraf?ndan gönderildi?i san?lan ‘’ Ermenistan ve Ermeniler ‘’ ba?l?kl? imzas?z bir yaz? ile 40 y?l Kayseri’de ya?am?? olan Misyoner Dr. Farnsworth’un inançlar?n? dile getirdi?i, Farnsworth’un yaz?s?nda:

Ermeni olaylar?n?n dinî olmay?p, siyasî amaçlardan olu?tu?u, sorumlular?n ?htilalci Ermeni Komitelerinden oldu?u, Merzifon Kolejinde bir çok Ermeni ?htilalci Komitecilerinin bar?nd?r?ld???, bu meyanda Rus as?ll? nihilistlerden Levon’un uzun süre Kolejde gizlendi?i s?rada güvenlik kuvvetleriyle giri?ti?i silâhl? çat??mada öldü?ü, daima olay ç?karan Ermenilerin hiçbir yerde ço?unlu?a sahip olmad?klar?, bu nedenle Ermenilere ayr? bir millet olarak de?il, bir az?nl?k olarak bak?labilece?inin ileri sürüldü?ü,

?li?ik 4 sayfa 7 sütunluk uzun yaz?da yukar?da zikredilen ilginç noktalardan ba?ka a?a??daki hususlara da dikkati çekmektedir.

• ?nsanlar baz? ?eylere inan?rlar ve bunun için canlar?n? dahi sak?nmazlar. Ermeniler de ba??ms?z bir devlet olmak için Sultan’a kar?? hareketle O’nun otoritesini k?rarak onun yerini Rusya’n?n almas?n? isterler.
• Bu gayeye ula?mak için kullanacaklar? vas?ta bak?m?ndan aralar?nda farkl?l?k vard?r. Baz?lar? Ruslar’?n, baz?lar? da ?ngiltere’nin direkt müdahalelerini isterler, baz?lar? da k?l?c? elerline almay? arzu ederler.
• Bu üç görü? sahipleri de kendi içlerinde bölünmü?lerdir. Buna ra?men hareketlerinin genel karakteri ihtilâldir. Mevcut otoriteyi gerekirse silâh kuvvetiyle devirmek,
• Hedef ba??ms?z Ermenistan’d?r. Ama o co?rafî bile de?il, sadece tarihi bir terimdir. Ermenistan mevcut de?ildir. Onun topra?? as?rlarca evvel kuvvetli kom?ular? taraf?ndan taksim edilmi?tir. Sadece co?rafyac?lar onun hayâleten s?n?rlar?n? çizerler. Bu kadar uzun süre ismi dünya haritalar?ndan silinen bir memleket nas?l olurda hayata döner ? Sadece topra?? de?il halk? da yoktur. Ermenilerin 2-3 milyon oldu?u söyleniyor, bunlar?n belki 2/3’ü Osmanl? ülkesindedir . Fakat bunlar bütün ?mparatorlu?a da??lm?? vaziyettedirler. Bugün 10 mil karelik bir köy topra??nda bile halk? Ermeni olan yer yoktur. En çok bulunduklar? be? vilâyette dahi Müslümanlara oranla 1/3’dir. Bu bölgeye H?ristiyan bir vali tayin etmek, ço?unlu?u az?nl??a vermek demektir.
• Bu durumda ba??ms?z bir Ermenistan ak?ll?lar?n de?il, milliyetçilerin doktriner rüyâs?d?r. ??te bugünkü hareketin karakteri budur. Meseleyi H?ristiyanlar zülüm yap?yor ?eklinde sunmak gülünçtür. Türkler’in Ermenilerden nefret ettiklerini söylemek ayn? derecede gülünçtür. Kamu hizmetindeki Ermenileri bak?n .
• Ermeniler aras?nda H?ristiyanl???n üç bölümü vard?r.
• H?ristiyanl???n ba?lang?c?ndan beri milleti dini olarak kabul edilen ve Rus Ortodoks Rum kilisesinden dinî bak?m?ndan pek az farkl? olan Ermeni eski kilisesi,
• Romen Katolik Ermeniler olup XV. As?rdan beri mevcut olup Papal???n birinci dereceden üstünlü?ünü kabul ederler.
• Ermeni Evanjelik Protestanlar, ki bunlar ABD misyonerlerinin mahsülüdür.
• Bunlardan birincilerinin lideri Rus topra??nda Eçmiyazin’de oturup ( Katogikos) Rusya taraftar?d?r.
• Di?er ikisi her ne kafar duygular?nda vatanperver iseler de ço?u sakin ve i?leriyle me?guldürler.
• Zülüm gören H?ristiyanlar ekseriyetle Ermeni eski kilisesine mensup olanlard?r.
• Protestan ve Katolikler Sultan taraf?ndan nadiren cezaland?r?lanlard?r.
• H?ristiyan Ermeniler dendi?i zaman din ve politik bak?mdan Rusya’ya ba?l? olanlar kastedilmektedir.
• Amerikan Misyoner Heyetinden Dr. Fransworth’un bir New York gazetesinde 6 Ocak 1894 sabah? olaylar?n nas?l ba?lad???, pankartlar?n nas?l her yerde ayn? anda as?ld?klar? ayr?nt?lar?yle anlat?lm??t?r.
• Ermenilerin kalabal?k olduklar? Merzifon’da bir misyoner istasyonu aç?lm??t?r. 1886’da bu Anadolu kolejine dönü?tü. Kayayan ve Tomayan 1893 ?ubat?na kadar buarad ö?retmenlik yapt?lar.
• ?smini gizleyen birzat gazeteye Merzifon olaylar?n?n iç yüzünü içeren a?a??daki hususlar? bildirmi?tir:
• 20 Eylül’de umutsuz kanl? sald?r? Merzifon’da ihtil3alcileri silip-süpürmü?tür. ?htilali haz?rlayan, te?vik eden Rus nihilistlerden Leon’dur. Kanun kaça??d?r.
• Anadolu’ya ?amil te?kilât kurmu?, olay patlak vermi?,
• Merzifon çetelerinin temizlenmesi sekiz ay sürmü?, Leon Hükümet kuvvetleriyle yap?lan çat??mada ald??? yara ile ölmü?tür.
• Bu hareket dinî de?il, politikti.
• Meselenin hal tarz?, Ermenilerin Kürtlerden korunmalar?, iyi bir idareye kavu?turulmalar?d?r. Otonomi, ba??ms?zl?k abesle u?ra?makt?r.
• Osmanl? Hükümetine diplomatik tazyikle bir ?ey yapt?rmak pek az sonuç verir.
• Bat? kendi metodu üzerinde ?srar etmeli, Sultan? serbest b?rakmal?, o kendi metoduyla meseleyi çözmelidir. Demir eldiven kullan?ld??? zaman Bat? kar?? ç?kmakta, kadife eldiven kullan?ld??? zaman i?ler istenildi?i kadar etkin olmamaktad?r.

Küçük Ermenistan ?htilâl Komitesinin Ba?kan? Prof. Garabet Tomayan ( Thoumaian) ile sekreteri Toros Efendi o?lu Ohannes Kayayan olup ad? geçenler Amerikan okullar?nda görevlidirler ve Protestan Papaz Mardiros ile birlikte çevrede konferanslar verip, taraftar topluyorlard? . Tomayan’?n ?htilal Komitesi kurdu?u, Sivas Amerika Birle?ik Devletleri Konsolos Vekilinin Merzifon’daki Konsolosluk yetkilisine 11.08.1893 tarihli mektubu ile de ispatlanm??t?r .

Merzifon Amerikan Koleji yetkililerinin de i?in içinde olduklar? tespit edilmi? , afi? ve bro?ürlerin kolejde bas?ld?klar? anla??lm??, delillerin ortadan kald?r?lmas? amac?yla belgelerin kolejde yanmas? s?ras?nda binalarda hasar olmu?, bu sebeple Amerika’ya tazminat ödenmi?, tazminatlarla okulun güçlenmesi sa?lanm??, Amerikan bask?s? ile okulun kapat?lmas? yerine izinsiz aç?lan okula resmi izin verilmesi bu ?ekilde de denetlemenin mümkün olaca?? kanaatiyle ?ûra-i Devlet ve Meclis-i Mahsus-u Vükelâ’da uzun müzakerelerden sonra 1894 y?l?nda izin ve buna ait ferman ç?kar?l?r .
Sadrazam Cevat Pa?a’dan Mabeyn Ba?kitâbetine,
3 Ocak 1894 No : 1557

Merzifon’daki Amerikan Kolejine ruhsat verilmesi konusu Meclis-i Mahsus-u Vükelâ’ca incelendi?i ve buradan yeti?enler aras?nda Ermeni fesad?na kar??m?? kimselerin bulunmas?na ra?men, Amerikan misyonerleri taraf?ndan aç?lan bu kolejin 30 seneden beri faaliyet gösteregelmi? olmas? göz önüne al?narak, bundan böyle tedrisat programlar?n?n, okutulacak kitaplar?n ve ö?retmenlerin Osmanl? idaresince tasvibi ?art?yla çal??mas?na izin verilmesine karar verilmi?tir.

Amerika Birle?ik Devletleri Massachusetts Eyaleti Senatosunca 1894 y?l?nda Kolej onaylan?r , 9 Rebi’ul evvel 1312 yani 1894 y?l?nda Bab-? Ali taraf?ndan okulun aç?lmas?yla ilgili ferman da ç?km?? oldu?undan 1899’da Amerikan Mektebi resmi olarak tan?nm?? oldu.

Dr.George Edward White hat?rat?nda ö?retim iznini verili? törenini ?öyle anlat?r : ‘’ 14 Nisan 1899 Sultan II. Abdühamit’in bir ferman? kolejin bir balkonundan okundu ve gerekli fomalitelerle Ba?kan Tracy’e teslim edildi. ?ehrin idarecisi, bir çok askerle birlikte ?ehrin askeri birli?inin kumandan?, bir çok resmi görevli, din adam? ve dost oradayd?. Kolej ad?na Prof. Hagobian cevabi bir konu?ma yapt?. Dr. Riggs Türkçe dua etti. Askerler ‘’ Padi?ah?m çok ya?a ‘’ diye ba??rd?lar. Böylece Anadolu Koleji, Türk Hükümetince, var olma ve ba?vuran talebelere e?itme hakk?na sahip k?l?nd?’’ der.

?zinden sonra, ?sviçre’den getirilen saat kuleye monte edilir, bir ö?retim üyesinin gönderdi?i Türkiye’de ilk defa Telsiz Telgraf kurulur, Arkeoloji kulübü de kurulur, Pedagoji e?itimi alan Boston otoritelerince de kabul edilen BA ( ??letme Lisans? ) derecesinde tedrisat yap?l?r

Yat?l? okulun Müdürlü?üne 1893’de Frances C.Gage getirilir. 1898’de Müdürlük Charlotte A. Wiliard’a geçer. 1896 y?l?nda Amerikal? 176 misyoner, bunlar?n yan?nda 869 mahalli yard?mc?lar?yla Osmanl? topraklar?na da??lm??lard?r .

1898-1899 ö?retim y?l?nda 151 Ermeni, 55 Rum’dan meydana gelen ö?renci kadrosu, 55 farkl? köyden ve 11 farkl? ?ehirden gelmi?tir. Merzifon ba?ta olmak üzere, Amasya, Tokat, Çar?amba, Çorum, Samsun, Ünye gibi ?ehirlerdir . Okulun idamesi için yerli halktan 1.000 lira, ö?rencilerden 6.586 dolar, faaliyetlerden toplanan paralarla bütçe 32.327 dolara ula?m??t?.

1908 Me?rutiyet’in ilân? ile sona eren 12 sene boyunca Kolejde her sene yakla??k 75 yeni ö?renci olmak üzere 893 talebe girdi.Ortalama devam 250 civar?ndayd?. Bunlar?n dörtte üçü Türk ?mparatorlu?unun eyaletlerinin yar?s?n? temsil eden yat?l? ö?renciler, yabanc? memleketlerden de ö?renciler vard?. O y?l, 149 mezun verdik .

1913 Y?l?nda 11 Ermeni, 10 Amerikal?, 9 Rum, 1 Rus, 1 ?sviçreli olmak üzere, 32 ö?retmen; 160 Ermeni, 200 Rum, 40 Rus, 25 Türk olmak üzere 425 ö?renci e?itimdedir. ?lk iki y?l haz?rl?k olmak üzere Kolejde 6 y?ll?k bir ö?retim uygulanmaktad?r.

Bu arada Rumlar da bo? durmazlar. 1908 y?l?nda Müdafa-i Me?ruta Cemiyeti bütün Anadolu’yu içine alan silahl? te?kilatlar?yla eyleme geçmi?lerdir. Merzifon Pontus Klübü Ba?kan?n?n Samsun Teceddüt ve ?hya Cemiyetine yazd??? 15 Kas?m 1908 tarihli mektupta emellerini aç?kça ?öyle belirtirler :

‘’ Birbirimize elimizi uzatal?m, bu u?urda birle?elim uyu?al?m. Etrafta nur saç?c? ate?li bir do?u?a pek ?iddetli ihtiyaç duyuyoruz. Bu büyük amaca varmak için kuvvetlerimizi birle?tirerek y?lmadan çal??al?m. ??te uygun zaman do?uyor. Dikkat… tehlikenin korkunç sadâs? dünyan?n bir kenar?ndan di?er kenar?na yank?lar yap?yor. Zulüm, vah?et.. ç?lg?n bir hal al?yor karde?ler. Yunanl?l?k ölmez ve sönmez. Gidelim dü?man? ( Türkleri ) öldürünceye kadar kuvvetlerimizle hücum ederek ve hepimiz bir a??z olarak ‘’Ya?a Yunan , Ya?a Kurtulu? ‘’ diye hayk?ral?m. Muhabbetle sel3am ederiz. ‘’ 2 Kas?m 1908.
Genel Sekreter Dernek Ba?kan?
Mima o?lu Papa Doplos

1919 y?l?nda Merzifon ?ehrinin nüfusu 35.000’e yükselir. Anadolu’da hiç gazete ç?kmaz iken Merzifon’da 2 gazete yay?nlan?r. O tarihte Merzifon’un 3 genel kütüphanesi, Bir k?z bir erkek amerikan koleji, Bir Frans?z Koleji, Bir ermeni ?dadisi, 1 Türk Rü?tiyesi, 4 Medrese ile e?itim veren bir irfan yuvas? idi. Kolej kütüphanesinde 10.000 civar?nda kitap ile, 7000 civar?nda botanik-zooloji malzemesine sahip müzesi vard? .

1920’de kaydedilen ö?renci say?s? 218, K?zlar Okulunda 400 vard?. 40 dönümlük bir arazide; ?ngiliz stili, o devirde kaloriferli, taban karolar? ?talya’dan getirilmi? 40 binas? mevcut olup, çocuk bahçesi, Sa??rlar için bir okul, erkek ve k?zlar için birer lise, Üniversite seviyesi program gören bir ?lâhiyat Fakültesi, büyük bir Hastanesi, 2000 yetim için bir yetimhaneyi sinesinde bar?nd?r?r Merzifon Anatolian Koleji Kampüsü.

10 .05.1916 tarihinde Birinci Dünya Sava?? esnas?nda binan?n güvenlili?i ve yaral?lar?n tedavisi için Kolej Binas?na Hükümet el koyar, Amerikal? yetkililer de ?stanbul’a zorla gönderilir. 2.000-4.000 aras? hasta kolejde bar?n?r, ?ki ay sonra Talat Pa?a’dan izin alan misyonerler, Merzifon’a dönerler ve çiçek, tifo gibi hastal?ktan ölen askerlerle kar??la??rlar, okullar tatil edildi?i için de bu arada da Kolejin ilerisi için planlama ile u?ra??rlar. Kolejde art?k sinema ve rasathane de bulunmaktad?r.

Mondros Mütarekesinden sonra, 2 Nisan 1919 tarihinde okulda temizlik ba?lar ve 1 Ekim 1919’da Anadolu Koleji tekrar faaliyete geçer. 70 Ermeni, 70 Rum, 1 Rus, 7 Türk’ten olu?an ö?renciler ö?renime ba?larlar.

Merzifon 9 Mart 1919’da ?ngilizler taraf?ndan i?gal edilir. Amerikan Koleji’nin etkisi de otomatik olarak artar. Hatta Yak?n Do?u yard?m Heyetinin Üyesi ve Kolejin Amerikal? elemanlar?ndan Dr. Ernest Pye ve sava? s?ras?nda el konulan Kolejde kalan Getchell, Merzifon’u i?gal eden ?ngiliz birliklerin subay say?s? yetersizli?i sebebiyle idareyi de ele alm??lard?r . 1919 Haziran ay?nda 80 ki?ilik ?ngiliz birliklerinin Merzifon’dan çekilmesi karar?na kar?? ç?kan George White, ?stanbul’a gider ve çekilme karar?n? iptal ettirir .

Sivas’ta yay?mlanan ?dare-i Milliye Gazetesi’nin 28.9.1919 tarih ve 4 say?l? nüshas?nda ‘’ ?ngilizler Merzifon’daki i?gal kuvvetlerini tekmil a??rl?klar?yla birlikte Samsun’a alarak oras?n? tahliye eylemi?lerdir ‘’ konulu yaz?dan i?galin sona erdi?ini anl?yoruz . Di?er taraftan Merzifon Hükümet Binas? önündeki yüksek bayrak dire?ine t?rmanarak ?ngiliz Bayra??n? çocuk ya?taki ha?ar? amcam Hac?bayramo?lu Ekrem (Bayram) indirmi? , ?ngiliz Bayra?? 24 saat direkte kalamam??, halk da tepki gösterdi?inden Hükümet Binas? önüne ?ngiliz Bayra?? bir daha çekilememi?tir.

Merzifon’daki Amerikan Koleji Müdürünün Frederick Goodell’e yazd??? bir mektupta ‘’.. H?ristiyanl???n en büyük ve en güçlü rakibinin ?slâmiyet oldu?u gibi Türkiye’de en kuvvetli ?slâm Devleti’dir. Gerekirse sonucu elde etmek için 500 y?l dayanaca??z ‘’ ifadesi Ermeni çetelerine neden destek verdiklerini de aç?klamaktad?r.

Kolejde görevli Türk Ö?retmen Mehmet Zeki Ketani Efendi 12 ?ubat 1921 ak?am? Türk Ö?rencilerin kurdu?u Osmanl? Edebiyat Klübü toplant?s?ndan evine giderken kolej yak?n?nda vurulmas? ve cesedinin Kolej yak?nlar?nda bulunmas?, okulda baz? gizli geçitlerin olmas? ve silah saklanmas? ihbar? üzerine Amasya Merkez Komutan? Nureddin Pa?a, Erkan-? Harbiye-i Umumi Riyasetine ( Genel Kurmay Ba?kanl???na ) 12.02.1337 ( 1921 ) tarihinde ?u telgraf? gönderir :

Merzifon Amerikan Hastanesi ve Kolejinde yer alt? gizli yollar ve depolar?n varl???, otomobillerle getirilen top-tüfek ve bomba gibi silah ve cephane ile baz? silâhl? H?ristiyanlar?n mezkur yerde korunup, gizlendi?i ve hastane heyetenin ta?an Da??’nda bulunan H?ristiyan köyleri ile gizli ili?kilerinin bulundu?u, birbuçuk sene mezkür hastanede bulunduktan sonra 2,5 ay evvel ç?kan ve halen Amasya ?slâm ?efkât Yurdunda bulunan bir ?slâm kad?n? taraf?ndan ihbar edildi?inden, engel silâh aranmas? ile bu meyanda mezkür müessesenin de aranmas? emri 5. F?rka Kumandanl??? ile Amasya Mutasarr?fl???na verilmi?, i? bu aranman?n yap?lmas? s?ras?nda, memurlar taraf?ndan Amerikal?lara kar?? hakaret te?kil edecek bir muameleden sak?n?larak, Hükümetimizin Amerika ile iyi ili?kide bulunmak arzusunun göz önünde bulundurulmas? tavsiye edilmi?tir. Genel Arama 16 ?ubat 1337’de ba?lanacakt?r .
Merkez Kumandan? Nureddin

Konu Bakanlar Kurulunda görü?ülür ve Amerika Birle?ik Devletleri Mümessili Amiral Biristol’e bilgi verilerek 16 .02.1921 günü Cemil Cahit Pa?a Komutas?nda, Merzifon Anadolu Kolejinde arama yap?l?r.

Arama yap?ld?ktan sonra 16.02.1337 ( 1921 ) tarihinde:

Genel Kurmay Ba?kanl???na ?u telgraf gönderilir: Amasya, 16.2.1337

1.Bugün 16.2.1337’de Merzifon Amerikan Hastanesi ve Koleji, 5. F?rka Kumandan? haz?r oldu?u halde aratt?r?lm??t?r. Silâh ve cephane bulunamam?? ise de Kolej içinde 1904’den beri kurulu Pontus Klubü nam?yla Klüp meydana ç?km??, tüzü?ü, mühürleri, Yunan Bayraklar?, Pontus Armas? ve gizli evrak elde edilmi?tir.
2.Klübün Rum Ba?kan? ile yöneticilerinin tevkifi, klübün kapat?lmas?, Amerikal?lar?n yaln?z ifadeleri ile yetinilmi?tir.
3.Mezkür kolejde Türkçe hocas? Zeki Efendi’nin 2 gece evvel kolej civar?nda öldürülmü?tür. Pontus eleba?lar?n?n tevkifine ba?lanmas? üzerine merhum Zeki Efendi’nin ihbarda bulundu?u san?larak Rumlar taraf?ndan öldürüldü?ü görülmektedir.
4.Rum ve Ermeni gençlerinin Avrupa’ya kaç?r?lmas? hususunda Kolej Müdür ve Samsun Amerikan Temsilcisi aras?nda ceryan eden yaz??malar da bulunmu?tur.
Geni? bilgi bilâhare…
Merkez Kumandan? Nureddin.

Yetimhanede bulunan 290 Rum ve Ermeni ö?renci için bekar üç ki?i al?konulur . 22 Mart 1921 Sal? günü Amerikal? 29 Misyoner ve yard?mc?lar? 2 kamyon ve 6 küçük at arabas? e?li?inde Merzifon Anadolu Koleji kampüsünü terk ederek, Samsun Yolu ile s?n?r d??? edilir. Bu ?ekilde kapat?lan Anadolu Koleji, Daha sonra Selanik’te faaliyetine ba?lar, halen faaliyetlerini en geni? biçimde sürdürmektedir .

Yabanc? okullar?n kapat?lmas?yla ilgili bir soruya Cumhuriyetimizin kurucusu Büyük Önder Atatürk’ün Frans?z Muhabiri Maurice Perrot’a 29 Ekim 1923’de verdi?i bir demeçte ?öyle demektedir :

‘’ …Frans?z mektepleri Türk milletine büyük hizmetler etmi?tir. Biz, hepimiz Fransa’n?n hars menba?ndan içtik. Ben bile çocukken bir müddet Frans?z Mektebine gittim. Fakat, bazen ecnebi mekteplerinin vazife hudutlar?n? geçti?ini, rolerinden ç?kt?klar?n?, gayri fenni propaganda gayeleri takip ettiklerini ve bunun için Türk olmayan unsurlar?na istinat ettiklerini gördük.

Bu ittiham? derhal kaydettim.

Bu ?ikâyet, belki baz? ecnebi mektepler için varit olabilir. Merzifon’daki Amerikan Mektebini kapatt???m?z için size bir diyece?im yoktur. Fakat, Türkiye’de bir Frans?z mektebine kar?? gerek siyasi, gerek dini herhangi bir propaganda istinad edildi?ini bilmiyorum…..

?kinci ecnebi dü?manl??? noktas?na gelince: ?u bilinsin ki, biz ecnebilere kar?? harhangi hasmahane his beslemedi?imiz gibi, onlarla samimane münasebatta bulunmak arzusunday?z. Türkler bütün medeni milletlerinin dostlar?d?r. Ecnebiler memleketimize gelsinler; bize zarar vermemek, hürriyetlerimize mü?kilat iras?na çal??mamak ?art?yla burada daima hüsn-ü kabul göreceklerdir…. Biz daima ?arktan garba do?ru yürüdük… vücutlar?m?z ?arkta ise, fikirlerimiz garba do?ru müteveccih kalm??t?r ‘’.

Merzifon Amerikan Koleji binalar?, uzun y?llar Milli Savunma Bakanl??? taraf?ndan Kullan?lm??t?r. Hastane binas?, 50 Yatakl? Hava Hastanesi olarak kullan?lm??, di?er binalar çocuklukta haf?zamda kald??? kadar? ile 1954’ lerde Topçu Alay? ve Astsubay Haz?rlama Okulu, Piyade Taburu olarak kullan?lm??, 1980’lerde Belediyeye devredilmi?, daha sonra bir k?s?m binalar restore edilerek Cumhuriyetimizin Kurucusu büyük Önder aziz Atatürk’ün do?um gününden ve Samsun’a ayak bas?? tarihinden ad?n? alan 19 May?s Üniversitesine ba?l? Yüksek Okul olarak hizmete devam etmektedir. Kolejin Baz? binalar? Merzifon Milli E?itim Müdürlü?üne tahsis edildi?ini duymu? bulunuyoruz. Burada ileti?im lisesi aç?lmas? için bir te?ebbüs de bulunmaktad?r. Yani söz konusu binalar günümüzde yine e?itime hizmet vermekte, amac?na uygun kullan?lmaktad?r.
DİPNOT :
1- Bu metnin çok k?sa özeti ‘’ Amerikal?lar’?n Osmanl? Döneminde E?itim Faaliyetleri ve Merzifon Anatlian Koleji Tarihçesi ‘’ ad?yla 17.11.2005 tarihinde Ankara Hacettepe Üniversitesi Milletleraras? Prof.Dr. Günsel Renda’ya Arma?an Sempozyumunda bildiri olarak sunulmu?tur.
2- George Edward White, Ceviren Cem Tar?k Yüksel, Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hat?ralar?, Enderun Kitapevi, ?stanbul 1995, s.3 Bu bildiride söz konusu kitaptan ve bu kitapta Cem Tar?k Yüksel’in eserin ba? k?sm?na koydu?u bilgilerinden, Ali Tuzcu, Merzifon’da Ermeni Ayaklanmalar?, Belleten. C.LVII, S.220, Türk Tarih Kurumu, Ankara, Aral?k 1993, konulu makaleden geni? olarak yararlan?lm??t?r. Burada sözü edilenlere alenen te?ekkür ederim.

3- Bilal ?im?ir, Tarihe Ermeni Terörü ve Sivas Vilâyeti, Uluslar aras? Terörizm ve Gençlik Sempozyumu Bildirileri ( 24-26 Nisan 1985) Cumhuriyet Üniversitesi Yay?nlar?, 1986, s.78; Ali Tuzcu, Merzifon’da Ermeni Ayaklanmalar?, Belleten. C.LVII, S.220, Türk Tarih Kurumu, Ankara, Aral?k 1993, s.797. Erhan Ça?r?, Otoman Official Attidues Towards American Missionaries, s. 316.
4- A.g.e. s.31
5- Tevfik Çavdar, Osmanl?lar’?n Yar? Sömürge Olu?u, ?stanbul 1970, s. 96; Ali Tuzcu, A.g.e.s. 797.
6- C.H.Wheeler, 10 Years in Euphrates,
7- George Edward White, A.g.e.s. 118-119.
8- George E. White, A.g.e.s.120
9- White, a.g.e.s.29
10- C.H.Wheeler, Ten Years on the Euphrates or Pirimitive Missionary Policy Illusrated, Bostan 1868.
11 Uygur Kocaba?o?lu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika, ?stanbul 1989, s.22; Joseph L.Grabill, Protestant Diplomacy and the Near East, Missionary Influence on American Policy 1810-1927, Minneapolis, Universty of the Minnesota Pres, 1971, Amerikan Kolejleri, ABCFM Ar?ivi.
12- Joseph L.Grabill, A.g.e.s. 26; Erhan Ça?r?,A.g.e.s.329; Uygur Kocaba?o?lu, Osmanl? ?mparatorlu?unda XIX. Yüzy?lda Amerikan Yüksek Okullar?, Ankara 1988, Mülkiyeliler Birli?i Vakf? , s. 270-271; Uygur Kocaba?o?lu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika, ?stanbul 1989, s.22
13- Vital Cuniet, Turque d’Asia, C.I, Paris 1892, s. 763; A.Aziz Ta?an, Dünden Bugüne Merzifon, Merzifonlular Derne?i Yay?nlar?, ?stanbul 1979, s.31
14- George White.A.g.e.s. 178.
15- George Edward White, a.g.e.s.120
16- G.White. s.129
17- Ali Tuzcu, A.g.e.s.800.
18- Joseph K. Grene, Leavening the Levant, The Pligram Pres, Boston, Newyork,Chicago 1916.
19- Frank Andrews, Stone-Acdemies For Anatolian ,Boston 1984, s.188, A.Tuzcu, A.ge.e.s.803.
20- G.White, s. 128. Bir Osmanl? liras? kar??l??? 1913 y?l?nda 4.40. ABD dolar? verilmi?tir.
21- Ali Tuzcu, A.g.e.s.806.
22- Ali Tuzcu, A.g.e.s.806.
23- G.White, a.g.e.s.126
24- G.White. a.g.e.s. 132-133.
25- ?lknur Polat, Osmanl? ?mparatorlu?unda Aç?lan Amerikan Okullar? Üzerine Bir ?nceleme, Belleten, C.LII, S.203, A?ustos 1988, Tük Tarih Kurumu Yay?nlar?, A.Tuzcu, A.g.e.s. 805.
26- Uygur Kocaba?o?lu, Anadolu’daki Amerika, ;G.E.White, a.g.e. s.88
27- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.16, s?ra.44, s.248.
28- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.16, s?ra 32, s.248
29- Quaker; ?ngiltere’de Geroge Fox taraf?ndan kurulmu? H?ristiyan toplulu?u olup, isimlerini fox kelimesinin‘’ Tanr?n?n sözü ile titre’’ ?iddetle sars?l anlam?ndan gelmekte olup, topluluk dostlar (friend) olarak bilinir. Tanr?n?n herkesin içinde oldu?u inanc?na dayal? bir topluluktur. Cem Tar?k Yüksel, s. 121.
30- 1988 y?l? A?ustos sonlar?nda Amerika Minnesota C?EPO (Comite International D’etudes Pre-Ottomans et Ottomans Symposium- Erken Osmanl? ve Osmanl? Ara?t?rmalar? Sempozyumu) sempozyumunda tan??t???m Kanada – Ottowa üniversitesinden, daha sonralar? Girit Ara?t?rma Merkezi Direktörü oldu?unu duydu?um Prof.Dr.Elisabeth Zaharian’?n bana anlatt???na göre, haf?zamda kald??? kadar?yla 1900-1915’li y?llarda dedesi de Merzifon Amerikan Kolejlinde Ö?retmenli yapm??t?r.
31- G.White, A.g.e.s. 163-164.
32- O dönemde Hac? Salim’in amcao?lu Kad? Ahmet Efendi de Merzifon Kad?s?d?r. Amasya’da me?hur eski Di?ci rahmetli At?f Bayramo?lu’nun babas? ( onun da o?lu rahmetli Di?ci Esat Bayramo?lu, Güre?ci Nabi Bayramo?lu, Yalç?n Bayramo?lu ) . Kad? Ahmet Efendi’nin Cami Cedit mahallesi Eren sokaktaki yapt?rd??? kona?? halen ayaktad?r. Kona??n Etnografya Müzesi yap?lmas? gündemdedir.
33- G.White, a.g.e.s.170-171
34- Her halde bu dostluk neticesi Halam Salise (Helvac?), çocukken de Kolejin biçki-diki? kursuna özel olarak kat?lm??t?. Ancak ö?renci isimlerinde ad? geçmiyor ? Bademcik Ameliyat?n? da Kolej Hastanesinde olmu?tur. Büyük Halam Taliye’yi ( Urganc?) kursa göndermemi?, bizzat kendisi dini e?itime tabi tutmu?tur. Atatürk Döneminde K?yafet ink?lab?ndan sonra da Merzifon’da k?zlar?n?n çar?aflar?n? y?rtarak mantoyu ilk giydiren de Dedemdir. Müftü k?z? manto giyecek ki, halk da bunu ancak o zaman benimser diyebilecek kadar otoriter ve ileri görü?lüdür, Salim Bayram.
35- G.White, s.175.
36- ?hsan Bayram 1904 do?umlu olup, 1952 y?l?nda ?eyhlik ?erbetini içmi?, 1968 y?l?na kadar Merzifon Rufâî ?eyhi görevini üstlenmi?, emeklilikten sonra Eylül 1969 y?l?nda evini Ankara’ya nakletmesi sebebiyle bu görevi devretmi?, 01.07.1982 tarihinde bir Ramazan Ay? ortas?nda ebediyete intikal etmi?, eski Amasya Milletvekili ve Bakanlardan Muhammed Kellecio?lu’nun babas?, cenazeyi bizzat y?kam??, definde yard?mc? olmu?tur. Hac?bayram soyu ile ilgili olarak; Sadi Bayram, Lâdik ve Seyyid Ahmed-i Kebir er-Rufâî Hazretleri, Türk Dünyas? Ara?t?rmalar?, S. 70, Aral?k 1991, s.139-156, dipnot.20
37- G.White, A.g.e.s.217
38- G.White.A.g.e.s.217-218.
39- G.White. A.g.e.s.218.Bir Osmanl? liras? 4,4 Dolar, Bugün ise bir dolar, 1.335.000 lira…1.335 YTL. Güleriz a?lanacak halimize…
40- Al? Tuzcu, A.g.e.s. 802-803. Yüzeli Y?ll?k Kin, Milliyet Gazetesi, 25 Ekim 1984,
41- Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, ?stanbul 1987, s. 465.
42- Ali Tuzcu, A.g.e.s.808.
43- Ali Tuzcu, A.g.e.s.809.
44- Ali Tuzcu, A.g.e.s.811.
45- Ali Tuzcu, A.g.e.s.811
46- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Y?ld?z Tasnifi, 36.K?s?m.;Al? Tuzcu, A.g.e.s.811-812.
47- Foreign Relation, 2. parti. 1895, s.1330, Ali Tuzcu, A.g.e.s. 816.
48- Ali Tuzcu, A.g.e.s.818-821
49- Foreign Relations, December 7-1896 y?l, Washington 1897, s.550. ; Ali Tuzcu, A.g.e.s.820-821.
50- ?smet Binark, As?ls?z Ermeni ?ddialar? ve Ermenilerin Türklere yapt?klar? Mezalim, Ankara Ticaret Odas? Yay?n?, Ankara 2001, s.37-44.
51- Seha L.Meray ( Çeviren ve Derleyen ) Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar-Belgeler, Ankara 1978, C.1,s.183.; R?za Nur, Hayat ve Hât?rat?m, C.3, s. 1062-1063.
52- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.5, s?ra 101, s.434.
53- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.10, s?ra.42.
54- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.11, s?ra.103, s.311
55- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.11, s?ra 118, s.351
56- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.11, s?ra 143.
58- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.11,s?ra 144, s.471
59- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, S?ra.3, s.3.
60- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, s?ra 36, s.118.
61- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, s?ra 40, s.124.
62- Merzifon’daki birinci ayaklanmada Osmanc?k postas?n?n yolu kesildi, korucular? sald?r?ya u?rad?. Çorum- Merzifon aras? Derbent karakolu bas?ld?, jandarmalar ?ehit edildi. Maden Pota sürücüsü ?smail ve Zaptiye Necip öldürüldü. Bkz. Ali Tuzcu, A.g.e.s.814.
63- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, s?ra 48,
64- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, s?ra 49.
65- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, S?ra.50
66- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, S?ra.57, s.168
67- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12, s?ra.27, s.97
68- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.12,S?ra.03, s.240
69- Dava seyri ve ifade tutanaklar? için Bkz.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalogu, C.14, 1-438
70- A.Aziz Ta?an, A.g.e., s.31, 17.7.1893 tarih ve 714 say?l? Ceride-i Mehakim-( Mahkeme Gazetesi)
71- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.13, s?ra 36,
72- Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.17, s?ra.40,
73- Nüfus istatistikleri için Bkz. Prof.Dr. ?smail Öztürk, Ermeni ?ddialar? ve Gerçekleri, Türk Ocaklar? K?r?kkale ?ubesi, K?r?kkale Valili?i, K?r?kkale Üniversitesi Rektörlü?ü’nün düzenledi?i Sözde Ermeni Soyk?r?m? Paneli, 1 kas?m 2000, Türk Metal Sendikas? Yay?nlar?, 3. bask?, s.44, 46.; Murat Bardakç?, Talat Pa?a’n?n Karar kapl? Defteri, 1915-16’da Sadece Ermeniler De?il, 702.905 Türk de Yer De?i?tirmi?ti, Hürriyet gazetesi, 27 Nisan 2005, s.6
Osmanl? Ar?ivlerine göre Osmanl? ülkesinde Ermenilerin Tehcire tabi tutulanlar :
Erzurum : 101.119
Bitlis : 101.358
Van- Hakkari : 71.582
Diyarbak?r : 45.291
Elaz?? : 33.178
Sivas : 112.649
Halep : 50.182
Adana : 31.576
Toplam : 587.235
74- Ermeni as?ll? Osmanl?lar’?n Hariciye Memurlar?na 1864-1890 y?llar? ars?nda verilen terfi ve ni?anlar :
Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.17, s?ra 64.
Alexandrapol Konsolosluk Memuru Tomaciyan Efendi 4. dereceden Osmanî.
Malta Konsoloslu?unda Naum Efendi 3. s?n?f Osmanî,
Malta Konsoloslu?u Kanç?larya Memuru M?g?rd?ç Efendi 3. dereceye terfi,
R?zaiye Konsolos kanç?larya Memuru Persih Efendi 3. Dereceye terfi, 5.derece Mecidiye ni?an?,
Cenevre Konsoloslu?unda Artin Efendi mütevaiz derecesine terfi,
Vidin Ticaret Memuru Azarian Efendi Sanaiye derecesine terfi,
Celtique’de Ni?an Civanian Efendi Mümtaze Salise s?n?f?na terfi,
?brail Konsoloslu?unda Stefan Efendi Mümtaz derecesine terfi,
Petersburg Sefareti’nden ?ram Efendi Sefaret Müste?arl???na terfi,
Atina Sefareti Fahri Katibi Zally Efendi 4. s?n?f Mecidiye Ni?an?,
Patras Konsoloslu?unda A?ram efendi 3. s?n?f Mecidiye,
Lyra Ba?konsoloslu?unda Petropulos Efendi 4. s?n?f Mecidiye Ni?an?,
Odessa Konsoloslu?u kanç?laryada Dikran Efendi Saniye derecesine yükselme,

75- Merzifonlu bir aileye mensup olan Prof.Thoumayan ?sviçre’deki çal??malar?ndan sonra Merzifon’a döner, Dini okul ve Kolejin ilk s?n?f?ndan mezun Prof. Hagopian ve George Anastasiades baz? çal??malar yaparken, ö?retmenlik görevini de yürütürler.G.White, s. 124.
76- Cemal Anadol, Tarihin I????nda Ermeni Dosyas?, ?stanbul 1982, s.119, Erdal Aç?kses, a.g.es.s.879,
77- Ba?bakanl?k Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.12, No.3, 15 Mart 1893, s.3; Erdal Aç?kses, a.g.e.s.879.; Bu ilanlar? y?llar sonra Max Balian ast???n? y?llar sonra söylemi?tir. Bkz.Kamuran Gürün, Ermeni Dosyas?, Ankara 1982, s. 146.
78- Ba?bakanl?k Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, C.11, No.103, 14 Ocak 1893, s.11
79- Ba?bakanl?k Ar?ivi, Y?ld?z Esas Evrak? K?s?m No 5, Evrak No 109, Zarf No. 83 Karar Kutu No 1, 9 Rebiulevvel 1312., Erdal Aç?kses, a.g.e.s.880
80- Washington Büyükelçimiz Alfred Ahmet Rüstem Bey ve Amerika : Osmanl?’n?n Washington Büyükelçisi Alfred Ahmet Rüstem Bey’in, 24 Haziran 1914’te görevine ba?lar ba?lamaz göz att??? Amerikan gazeteleri, Müslüman Türklerin H?ristiyan Ermenileri k?l?çtan geçirdi?ini savl?yor;Türklere a??r sövgüler ya?d?r?yor; Amerikan Ba?kan?ndan Türk karasular?na Amerikan gemileri göndermesini istiyorlard?.Bu yay?nlar?n kayna??nda I. Dünya Sava??na giren ?ngiltere ile Fransa’n?n Amerika’y? kendi yanlar?nda sava?a çekme iste?inin yatt???n? anlayan büyükelçi Alfred Ahmet Rüstem bey, 8 Eylül 1914 günlü “Evening Star” gazetesinde yay?mlanan demecinde; “?ngiltere ve Fransa’n?n Türkiye’de H?ristiyanlara katliam yap?ld??? yalan?n? Amerikan kamuoyunun önüne serdiklerini ve bu yalan? bahane ederek Türk limanlar?na Amerikan Sava? gemileri gönderilmesini istediklerini” söylüyor ; Ermenilerin H?ristiyan olduklar? için de?il,isyan ettikleri için, Fransa, ?ngiltere ve Rusya’n?n deste?iyle ayaklanarak Osmanl? Devletini zay?flatmak istedikleri için cezaland?r?ld???n? belirtiyor; “böylesi bir silahl? ayaklanma kar??s?nda kalsalard? Fransa ?ngiltere ve Rusya acaba ne yaparlard??Masum bir ?rka kar?? dünyan?n gözleri önünde 20 tasarlanm?? soyk?r?m gerçekle?tirmi? olan o Rusya , acaba ne yapard?? Ya Fransa ve ?ngiltere ? Ülkelerinin özgürlü?ü için dövü?en Cezayirlileri t?k?p sonra dumanla bo?mu? olan Fransa, Sipahi ?syan?’nda yakalad??? Hintlileri top namlular?n?n a?z?na ba?lay?p sonra o toplar? ate?leyen ?ngiltere, ayn? tahrikler kar??s?nda kalsalard? acaba ne yaparlard?? ”diyor; Amerikal?lar?n Filipinleri i?gal ederken yerli halka uygulad?klar? “Water cure” denen su i?kenceleriyle, Amerika’da her gün i?lenen “zencileri linç etme” suçlar?n? an?msat?yor; “ Varsayal?m ki Amerika’daki zencilerin, Amerika Birle?ik Devletlerinin i?gal edilmesini kolayla?t?rmak için Japonlarla gizlice anla?m?? olduklar? ortaya ç?kar?ld?. Acaba o zencilerin kaç? hayatta b?rak?l?rd??” diye soruyordu.
Ahmet Rüstem Bey’in bu demeçlerine öfkelenen Amerikan Ba?kan? Wilson 10 Eylül 1914 günü D??i?leri Bakan?na gönderdi?i yaz?da “Türk Büyükelçisi s?n?r? a?m??t?r.” Diyor, sözlerini geri al?p özür dilememesi durumunda Amerika’dan ç?kart?lmas? gerekti?ini bildiriyordu. D??i?leri Bakan? Bryn 11 Eylül 1914 günü Rüstem Bey’den Evening Star’da yay?mlanan sözlerini geri almas?n? istiyor,buna kar??l?k Ahmet Rüstem Bey Amerika D??i?leri Bakan?na gönderdi?i 12 Eylül 1914 günlü cevabi yaz?s?nda sözlerini geri almayaca??n? belirterek ?öyle diyordu:
“Türkiye y?llardan beri Amerikan bas?n?n düzenli sald?r?lar?na hedef olmaktad?r. Bu sald?r?lar s?k s?k en a??r dille Türkiye’nin bütün duygular?n? incitmektedir.Türklerin dinine, milliyetine, geleneklerine, göreneklerine, gelmi?ine geçmi?ine sövülmü?, bütün kötülüklerin batakl??? Türkiye imi? gibi gösterilmi?tir. Geçmi?te Türkiye’de görülen ve benim gibi bütün di?er Osmanl? ayd?nlar?n? da üzen baz? a??r?l?klar, di?er uluslar?n ya?am?nda da benzerleri görülmesine kar??n, yaln?zca Türkiye’ye kar?? bitmez tükenmez ?iddetli bir sald?r? temas? olarak kullan?la gelmektedir. Bas?n?n bu tutumu Amerikan kamuoyunu Türklere kar?? zehirlemekte o kadar ileri gitmi?tir ki Türk soyunun her üyesi Amerika’da ancak “i?renç” nitelemesiyle an?l?r olmu?tur Benim Amerikan sald?r?s?na kar?? ülkemi savundu?um apaç?kt?r. Savunmam ABD’nin de k?nanacak birtak?m özürleri oldu?unu göstermek biçiminde olmu?sa bu, Amerikan bas?n?n? daha insafl? davranmaya ikna etmenin ba?ka bir yolu bulunmad???na inand???mdand?r. Diplomatik kurallar? a?m?? olabilirim fakat insanl???n ç?kar? ?ekle feda edilemez. Ben Türkiye’ye Amerika Birle?ik Devletlerine ve sonuçta bütün bir insanl??a kar?? erdemsel görevimi yerine getirmi? oldu?uma inan?yorum.”
Bu yan?t?ndan sonra Amerika Birle?ik Devletlerince “istenmeyen adam” diye damgalanan Büyükelçi Ahmet Rüstem Bey, 9 Ekim’de Sait Halim Pa?a’ya çekti?i telgrafta, “ayn? gün ?talyan vapuru ile New York’tan yola ç?kaca??n?, 18 Ekimde Napoli’de 25 Ekimde de ?stanbul’da olaca??n? bildiriyor,” ve ekliyordu: “25 Ekim 1914 tarihine dek benden haber alamayacak olursan?z , ak?betim(öldürülüp öldürülmedi?im) hakk?nda ara?t?rma yap?n?z.”
1914’te Amerikan bas?n?nda Ermeni soyk?r?mc?l???yla suçlanan Türklerin böyle bir suç i?lemediklerini en yüksek sesle hayk?rd??? için ölüm tehditleri alt?nda Amerika’dan ayr?lan Osmanl? Devletinin Washington Büyükelçisi Ahmet Rüstem Bey, ilk ad? Alfred de Bilinski olan bir Polonyal?yd?. Kurtulu? Sava??’nda Mustafa Kemalin yan?nda yer alan ve Birinci Mecliste milletvekili olan Ahmet Rüstem Bey, Ermeni soyk?r?m? suçlamalar?na kar?? 1918’de Bern’de Frans?zca olarak yay?nlad??? “La guerre mondiale et la question Armenienne”(Cihan Harbi ve Türk Ermeni Meselesi) adl? kitab?n?n önsözünde ?öyle diyordu: “Ermeni meselesinde dünya kamuoyuna kar?? Türkiye’yi savunmay? amaçlayan bu kitab? yazarken , her ?eyden önce do?du?um, pek çok iyili?ini ve nimetlerini gördü?üm bu ülkeye ba?l?l?k duygular?n? sürdürmeyi dü?ündüm…
Bu ülkenin ve Türk halk?n?n onurunu korumak için iki kez düelloda bile dövü?tüm ve Türk-Yunan Sava??na gönüllü olarak kat?ld?m. Bu kitab? yazarken beni harekete geçiren itici gücün, yaln?z ve yaln?z ülkeme olan sevgim ve sayg?m oldu?unu söylemek istiyorum.”
Bugün “can?m bat?l?lar öyle söylüyorsa öyledir, demek ki Ermeni soyk?r?m? yapm???z kabul edelim, ne var bunda özür dileyelim olsun bitsin” diyen birtak?m Türk kökenli mankurtlar?n say?s?n?n h?zla ço?ald???n? gördükçe, Türkleri a?a??layanlar? düelloya davet edecek denli gözü pek bir Türk sever olan Polonya kökenli Ahmet Rüstem Bey’in gömütünde do?rulup “bre namussuzlar! Siz ne biçim Türksünüz !” diye hayk?rd???n? dü?lüyorum. Neveser ( Cengiz Özak?nc?),A?ustos 2004, s.111-115,Ayr?ca çok özetlenmi? ?ekliyle, Wilson’un ?stemedi?i Ankara Vekili Ahmet Rüstem Bey, Hürriyet Gazetesi, 4 Kas?m 2005, s.18. 1-2.sütun.
81- George E.White, a.g.e.s.87
82- George Edward White, a.g.e.s.162
83 Kamuran Gürün, Ermeni Dosyas?, Türk Tarih Kurumu Bas?mevi, Ankara 1982, s.41.
84- Erdal Aç?kses, Merzifon Amerikan Misyonunun Kurulu? ve Faaliyetleri hakk?nda K?sa Bir de?erlendirme, XII.Türk Tarih Kongresi, 4-8 Ekim 1999,Kongreye Sunulan Bildiriler, C.III, II.Ks.Türk Tarih Kurumu Bas?mevi, Ankara 2002, s.878.
85- G.White, A.g.e.s.193
86- A.Aziz Ta?an, A.g.e.s.35
87- A.Aziz Ta?an, A.g.e., s.43
88- G.White, A.g.e.s.97, Charlotte Williams Her Life and Times, Ernest Pye, New York, Flemming H. Revol Company, 1933
89- G.White, A.g.e.s. 98.
90- Aziz Ta?an, Tarih Aç?s?ndan Merzifon’a Bir Bak??, Önasya Mecmuas? Merzifon özel say?s?, C.I, S.2, Ajans-Türk Matbaas?, Ankara 1965, s.5.. Ayn? makalenin ingilizcesi; A Glimse at Merzifon in History, Önasya, C.I, S.2, Ajans-Türk Matbaas?, Ankara, Ekim 1965, s. 12. Bu dergi taraf?mdan 1965-1972 y?llar? aras?nda ayl?k olarak 78 say? yay?mlanm??t?r. A.Aziz Ta?an, Dünden Bugüne Merzifon, 1979,.41
91- Rahmetli Babam ?hsan Bayram’dan ( 1904-1982) hat?ralar.
92- Y?lmaz Kurt, Pontus Meselesi, Ankara 1995, s. 162-167, Erdal Aç?kses, a.g.e.s.883.
93- ?smail Özçelik, A.g.e.s 23, Merzifon’da 200 tüfek, çok say?da cephane ve el bombas? bulundu.
94- A.Aziz Ta?an, A.g.e., s.37. Bkz. Aziz Ta?an, Tarih Aç?s?ndan Merzifon’a Bir Bak??, Önasya Mecmuas? Merzifon özel say?s?, C.I, S.2, Ajans-Türk Matbaas?, Ankara 1965, s.5. Sahibi oldu?um Önasya Mecmuas?nda yay?nlanan bu makalede Merzifon eski eserleri ve tarihine yer verilmi?tir. Ayn? makalenin ingilizcesi; A Glimse at Merzifon in History, Önasya, C.I, S.2, Ajans-Türk matbaas?, Ankara, Ekim 1965, s. 12. Merzifon eski eserleri için Bkz. Sadi Bayram,Merzifon Ulu Camisinin Yeri, Merzifon’da Türk ?slâm eserleri, Kültür ve Sanat, T.?? bankas? yay?nlar?, Y?l.2, S.5, Ajans- Türk matbaas?, Ankara Mart 1990, s.69-77; The Location Of The Merzifon Muiniddin Pervane Mosque And Turkish Periot Buldings ?n Merzifon. S.95
95- 08.05.1922 tarihinde, Merzifon Yetim Okulundaki Rum ve Ermeni çocuklar?n e?itim ve ö?renimlerinin Özel okullar Yönetmeli?ine göre devam ettirilmesi kararla?t?r?l?r. Bkz. Ba?bakanl?k Ar?ivi, 1581, 030.18.1.1,
248-12, 5.15.17.1 say?l? evrak
96- Bkz. www.anatolia.edu.gr, ba?l?kl? internet sayfas?ndan Selanik (Thessaloniki ) Anadolu Koleji takip edilebilir.
97- Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?, C. III, Ankara 1961, s.66-68
Yazar : Sadi BAYRAM
Konuyla İlgili Diğer Başlıklar:
  • Neden Referandumda Hayır Oyu Vereceğim !...
  • Ermeni Soykırım Ve Kızılderililer Kanun Teklifi Telin Mektubu
  • Taşınır Kültür Varlıklarınınyasa Dışı Trafiğinin önlenmesi , Korunması Ve Mevzuat Hazretleri
  • Cumhuriyet'in Derinliklerinden Hatıralar : Eski Ankaralılardan Dostum Sayın Nurettin Daş Ile
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Maniheizm Doğuşu, Gelişimi Ve Tesirleri
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Tekke Ve Zaviyelerin Kapatılmasından Sonra Taşınır Kültür Varlıklarının Korunması Ile
  • Türk Kültürü Ve Biz ( Kültür Envanteri )
  • Türk Kültürü Ve Yoksulluğu Ortadan Kaldırmak Için Yapılan Faaliyetler
  • Türk'ün Yolu Nereye Gidiyor ?
  • Kültür Bakanlığı Tarihçesi Ve Milli Kültürümüz
  • Ankara'da Roma Anıtı- Res Gestae
  • Komünizmin Sembolü Lenin Yıkıldı, Sıra Bizans'ı Dize Getiren Fatih Sultan Mehmed'e Mi Geldi ?
  • Atatürkcülük Ve 2001'li Yılların Türkiyesi üzerine
  • Osmanlı Imparatorluğu Ve Türkiye Cumhuriyeti çağlarında Türk Kazı Tarihi ı-v. Cilt
  • Cumhuriyet'in Kuruluşunun 90. Yılında Başkent Ankara:
  • Tarihte Merzifon
  • Anatolıan .the Cradle Of Cıvılızatıons And Aphrodısısas ın Cılıccıa
  • Toplumumuzda Kadın Ve Vakıf Kuran Kadınlarımız
  • Vakıflar Derg?s??nde Yayınlanan Makaleler
  • Türk-tatar Kültür ?l??k?ler? Sem?ner?
  • Tar?h?n Der?nl?kler?nde Merz?fon
  •